II PR 163/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa P. przeciwko Zakładom Wytwórczym Aparatury Teletechnicznej T-9 w R. i Zjednoczenia Przemysłu Elektronicznego i Teletechnicznego w W. o zapłatę 23.500 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 30 grudnia 1970 r.,zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda kwotę 25.500 zł z 8% od kwoty 13.700 zł od dnia 1 czerwca 1969 r. i od kwoty 9.800 zł od dnia 1 września 1969 r.; rewizję w stosunku do pozwanego Zjednoczenia oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód, po rozszerzeniu pierwotnie zgłoszonego żądania, domagał się zasądzenia od pozwanych Zakładów, których był wieloletnim dyrektorem, tytułem zaległego wynagrodzenia za pracę w postaci udziału w zysku przedsiębiorstwa za rok 1967 kwoty 13.700 zł i za rok 1968 kwoty 9.800 zł. Według twierdzeń powoda pozwane Zakłady pracowały na odmiennych od innych przedsiębiorstw zasadach organizacyjnych i płacowych, opartych na szczególnych zasadach eksperymentalnego zarządzania. Odmienny system bodźców ekonomicznych przewidywał udział załogi i kierownictwa w zyskach, m.in. w formie funduszu nagród dla kierownictwa za poprawę efektywności, obliczonego w wysokości 18,6% dodatkowego udziału załogi w zysku, z czego 15% przeznacza się na nagrodę dla dyrektora przedsiębiorstwa. Dochodzone kwoty stanowią nie dopłaconą różnicę za lata 1967 i 1968 z tytułu udziału powoda w wymienionej dla niego nagrodzie jako dyrektora.W toku sporu Sąd Powiatowy wezwał do udziału w sprawie pozwane Zjednoczenie jako jednostkę nadrzędną nad pozwanymi Zakładami.Obie pozwane jednostki wniosły o oddalenie powództwa. Nie kwestionując obowiązywania szczególnych zasad eksperymentalnego zarządzenia, których wyrazem w dziedzinie płacowej był m.in. udział kierownictwa w zysku przedsiębiorstwa, pozwane Zakłady powołały się na postanowienie § 3 pkt 20 wspomnianych zasad, wedle którego dyrektor jednostki nadrzędnej ma prawo zatrzymać, zmniejszyć lub pozbawić udziału w zysku dyrektora przedsiębiorstwa w wypadku negatywnej oceny działalności przedsiębiorstwa i pogarszania jakości produkcji. Zakłady twierdziły, że dyrektor jednostki zwierzchniej skorzystał z tego uprawnienia i po zapoznaniu się ze sprawozdaniem finansowym przedsiębiorstwa za rok 1967 uznał za celowe zmniejszenie przysługującej dyrektorowi nagrody.Zjednoczenie, wnosząc o oddalenie powództwa, powołało się na decyzję Ministra Przemysłu Maszynowego, który zaakceptował nagrodę dla powoda z tytułu udziału w zysku w wysokości obniżonej.Sąd Powiatowy przekazał sprawę w trybie art. 18 k.p.c. do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu ze względu na nasuwające się zagadnienia budzące wątpliwości, czy udział kierownictwa w zysku przedsiębiorstwa jest elementem składowym wynagrodzenia, czy też formą nagrody zależnej od swobodnego uznania pracodawcy oraz jaki ma charakter decyzja ministra ustalająca wysokość udziału w zysku na podstawie przedstawionego uprzednio przez jednostkę nadrzędną projektu.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił z następującym uzasadnieniem:Do kompetencji dyrektora Zjednoczenia należy ocena działalności przedsiębiorstwa. Skoro uznał on na podstawie sprawozdań finansowych, że zachodzą przesłanki wymienione w pkt 20 zasad eksperymentalnego zarządzenia, mógł zmniejszyć udział powoda w zysku przedsiębiorstwa. Ministerstwo Przemysłu Maszynowego wnioski dyrektora Zjednoczenia akceptowało co do przyznania nagrody w proponowanej wysokości. Uszczerbek w dochodach powoda z powodu obniżenia nagrody przy jego bardzo wysokich zarobkach był minimalny.Powód w rewizji, opartej na zarzutach sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, błędnej oceny charakteru "Zasad" i naruszenia prawa materialnego, wniósł o zmianę wyroku i uwzględnienie zgłoszonych żądań w całości, a ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Rewizja jest uzasadniona.Sąd Wojewódzki uznał za niewątpliwe, że powód został pozbawiony części swego udziału w zysku decyzją dyrektora jednostki nadrzędnej, wydaną na podstawie § 3 pkt 20 zasad eksperymentalnego zarządzania w pozwanych Zakładach. Ponieważ Sąd nie przytacza dowodów, na podstawie których uznał okoliczność tę za niewątpliwą, a wśród dokumentów zebranych w materiale dowodowym brak jest tego rodzaju decyzji, nasuwa się przypuszczenie, że podstawą tą stały się dla Sądu wyłącznie twierdzenia strony pozwanej. Oczywiście twierdzenia zainteresowanej strony nie mogą być ocenione inaczej jak tylko jako materiał informacyjny wymagający sprawdzenia, szczególnie w sytuacji, gdy strona przeciwna stanowczo zaprzecza ich treści. Tak zaś było w niniejszej sprawie. Jeżeli pracownik domaga się od swego zakładu pracy wynagrodzenia za pracę, a zakład - co jest w sprawie niesporne - nie kwestionuje prawidłowości wyliczenia wysokości należnego wynagrodzenia, powołuje się jednak na decyzję uprawnionej jednostki zmniejszającą to wynagrodzenie, to na wymienionym zakładzie pracy spoczywa ciężar udowodnienia, że taka decyzja zapadła i że wydana została na podstawie prawnej, właściwej dla obu stron stosunku pracy. Tymczasem poza gołosłownym twierdzeniem pozwane Zakłady nie dostarczyły dowodu na istnienie takiej decyzji, a na żądanie Sądu Najwyższego pełnomocnik tychże Zakładów oświadczył do protokołu, że nie może przedstawić decyzji dyrektora Zjednoczenia wydanej z powołaniem się na § 3 pkt 20 zasad zarówno za rok 1967 jak i 1968.W tym stanie rzeczy założenie Sądu Wojewódzkiego, że roszczenie powoda jest bezpodstawne, skoro dyrektor Zjednoczenia pozbawił go części udziału w zysku na podstawie § 3 pkt 20 zasad, jest całkowicie dowolne.Założenie, o którym mowa, zawisa w próżni w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego, zwłaszcza w formie dokumentów pochodzących od zainteresowanego Zjednoczenia oraz Ministerstwa, jak również w zestawieniu z treścią obrony pozwanego Zjednoczenia, które bynajmniej nie odwołuje się do decyzji o pozbawieniu powoda części udziału w zysku w związku z negatywną oceną działalności przedsiębiorstwa i pogorszeniem jakości produkcji. A przecież tylko w razie spełnienia się takich przesłanek - zgodnie z § 3 pkt 20 zasad - dyrektor jednostki nadrzędnej władny jest zarzucić, zmniejszyć lub pozbawić udziału w zysku dyrektora przedsiębiorstwa.Z dokumentów tych wynika, że dyrektor Zjednoczenia na naradzie w sprawie zatwierdzenia sprawozdania finansowego za rok 1967 pozwanych Zakładów ocenił działalność przedsiębiorstwa pozytywnie. Stwierdzone niektóre nieprawidłowości nie zmieniły tej oceny, lecz posłużyły jedynie do zwrócenia na to uwagi, przy czym na naradzie tej zatwierdzono sprawozdanie finansowe oraz odpisy na fundusz zakładowy. Pozwane Zakłady należały do trzech najlepiej pracujących przedsiębiorstw eksperymentujących w 1967 r., stwierdzone zaś usterki nie mogły stanowić podstawy dla negatywnej oceny działalności przedsiębiorstwa i tym samym podstawy do obniżenia udziału dyrektora w zyskach przedsiębiorstwa.Sąd Wojewódzki przeszedł do porządku dziennego nad tymi dokumentami, jak również nad dalszymi w postaci pisma Ministerstwa Przemysłu Maszynowego z dnia 17.IV.1969 r. do pozwanego Zjednoczenia, pisma Wiceprezesa Rady Ministrów z dnia 7.V.1969 r. do Ministra Przemysłu Maszynowego oraz pisma Ministerstwa Przemysłu Maszynowego z dnia 25.VI.1970 r. do Sądu Powiatowego rozpoznającego sprawę. Z wymienionych pism wynika, że nie negatywna ocena działalności Zakładów ani pogorszenie jakości produkcji stały się przyczyną obniżenia powodowi jego udziału w zysku, lecz wyłącznie dostosowanie się przez Zjednoczenie i przez resort do zaleceń Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, który analizując w 1965 r. wyniki przedsiębiorstw eksperymentujących oraz wielkości zarobków dyrektorów poszczególnych przedsiębiorstw zobowiązał Ministra Przemysłu Ciężkiego do przestrzegania zasady, "aby wysokość rocznych zarobków dyrekcji przedsiębiorstwa eksperymentującego kształtowała się w zależności nie tylko od wyliczonych efektów ekonomicznych, ale też od kategorii zakładu oraz teoretycznej wielkości maksymalnych zarobków dyrektorów przedsiębiorstw nie będących za eksperymencie". Ponieważ zarobki powoda przy uwzględnieniu nagrody w pełnej wysokości, to znaczy ściśle według zasad, przekroczyłyby o dochodzone kwoty maksymalną granicę zarobków dyrektora przedsiębiorstwa II kategorii nie będącego na eksperymencie, przeto Komisja Resortowa do Spraw Eksperymentów Gospodarczych przy Ministerstwie Przemysłu Maszynowego, opierając się na wspomnianej decyzji Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, zgłosiła wniosek o przyznanie powodowi niższego udziału w zysku, przy czym wniosek ten - gdy idzie o rok 1967 - został zatwierdzony przez Ministra Przemysłu Maszynowego, za rok zaś 1968 Minister wystąpił z odpowiednim wnioskiem do Wiceprezesa Rady Ministrów, który w odpowiedzi zaproponował jedynie ustalenie dla powoda nagrody z tytułu udziału w zyskach i za poprawę efektywności w wysokości odpowiednio obniżonej.W tym stanie rzeczy zachodzi potrzeba rozważenia, czy tego rodzaju jednostronne obniżenie udziału powoda w zyskach przedsiębiorstwa, bez zgody powoda, jest w stosunku do niego prawnie skuteczne. Negatywne stanowisko wobec tak postawionego zagadnienia jest wynikiem uwzględnienia następujących przesłanek.Przestrzeganie obowiązujących norm w zakresie wynagrodzeń pracowniczych leży w interesie nie tylko samego pracownika, lecz w równym stopniu także w interesie efektywności gospodarki. Stwierdzenie to nabiera szczególnej aktualności w przedsiębiorstwach, których działalność oparta jest na zasadach eksperymentalnego zarządzenia, w których pracownik pozbawiony jest prawa do pełnej premii regulaminowej, lecz partycypuje w zysku przedsiębiorstwa, czyli w zakresie wynagrodzeń przyjmuje pewne ryzyko, ale też tylko w granicach określonych wiążącą strony umową. Taką umowę, ściślej - jej integralną część, stanowią zatwierdzone przez Ministerstwo Przemysłu Ciężkiego zasady eksperymentalnego zarządzenia. Zasady te zawierają postanowienia normujące udział załogi i kierownictwa w zyskach oraz warunki, w jakich załoga, kierownictwo i dyrektor mogą być częściowo lub w całości pozbawieni udziału w zysku. Zarówno umowa, jak i wspomniane zasady nie przewidują takich przyczyn obniżenia udziału dyrektora w zysku przedsiębiorstwa, jakie leżały u podstaw pozbawienia powoda kwoty 13.700 zł z tytułu udziału w zysku za rok 1967 i kwoty 9.800 zł z tytułu takiego udziału za rok 1968.Organy centralne, a wśród nich Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów, są powołane do kształtowania polityki płac, będąc wyposażone w odpowiednie środki administrowania. Są one również władne wydawać pewne zalecenia podporządkowanym sobie jednostkom w sprawach indywidualnych. Zalecenia te mające charakter wiążących dyrektyw dla podporządkowanych jednostek organizacyjnych, nie mogą jednak pozbawiać mocy wiążących strony umów o pracę. Zmiana warunków indywidualnej umowy o pracę może być dokonana, w celu realizacji wspomnianych dyrektyw, tylko za wypowiedzeniem, przy czym po upływie ustawowego terminu może dojść do skutku nowa umowa na odmiennych warunkach od dotychczasowych. Z takiego sposobu zmiany umowy ani resort, ani Zjednoczenie nie skorzystały. Skoro więc Ministerstwo nie wprowadziło w życie dyrektyw Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów w sposób prawem przewidziany, to brak było podstaw do obniżenia udziału powoda w zyskach przedsiębiorstwa, którego wysokość określały w sposób nie budzący wątpliwości zasady eksperymentalnego zarządzenia, wiążące powoda i pozwane Zakłady.Nie było zaś w sprawie decyzji dyrektora Zjednoczenia, która - jak to wynika z treści § 2 pkt 20 powyższych zasad - powinna być uzasadniona po to, by zorientować załogę i kierownictwo dlaczego działalność przedsiębiorstwa zasługuje na negatywną ocenę.W uwzględnieniu przeto rewizji powoda zaskarżony wyrok należało zmienić i wobec niekwestionowania wysokości wyliczonego przez powoda wynagrodzenia zasądzić na jego rzecz żądane kwoty, lecz tylko od pozwanych Zakładów (art. 390 § 1 k.p.c.). Powództwo w stosunku do Zjednoczenia, które przez fakt powołania powoda na stanowisko dyrektora w pozwanych Zakładach nie stało się jego zakładem pracy, słusznie, choć z innych przyczyn zostało oddalone, wobec czego rewizja powoda w stosunku do tej jednostki podlega oddaleniu (art. 387 k.p.c.).