II PR 29/62

Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego: kwoty 16 500 zł tytułem zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną, kwoty 5286 zł tytułem odszkodowania za utracone zarobki w okresie od dnia 1 sierpnia 1958 r. do dnia 31 stycznia 1960 r. oraz kwoty 879 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 lutego 1960 r. tytułem renty odszkodowawczej - twierdząc, że w dniu 2 października 1955 r. jako konwojent w czasie transportu krów wagonem kolejowym uległ na stacji kolejowej K. wypadkowi na skutek gwałtownego szarpnięcia wagonu przy przetoku. Mianowicie zamykające się drzwi wagonu ucięły mu do połowy dwa środkowe palce prawej ręki i uszkodziły pozostałe, a nadto uderzył się w głowę tracąc słuch lewego ucha, doznał rozstroju nerwowego, choroby serca, zaniku pamięci i upośledzenia mowy, co doprowadziło go do takiego stanu, że był zmuszony dnia 30 lipca 1958 r. porzucić pracę w PGR M. Nadto powód przytoczył w pozwie, że strona pozwana zawarła z nim w dniu 20 grudnia 1968 r. ugodę, na mocy której przyznała mu odszkodowanie w wysokości 3500 zł za wyrządzaną mu szkodę na zdrowiu oraz tytułem dożywotniej renty kwotę 200 zł miesięcznie, jednak pismem z dnia 7 grudnia 1950 r. cofnął on swe oświadczenie woli, złożone w ugodzie z dnia 20 grudnia 1958 r. pod wpływem błędu co do wysokości należnej mu renty i odszkodowania za wypadek.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że ugodą z dnia 20 grudnia 1958 r. sprawa odszkodowania za wypadek została załatwiona, a cofnięcie oświadczenia woli jest nieuzasadnione, skoro zawarcie ugody poprzedzone było pertraktacjami i powód miał dużo czasu do namysłu i rozsądnej oceny. Ponadto, że powód swoim niewłaściwym zachowaniem przyczynił się sam do powstania wypadku przez to, że wagon, nad którym dozorował, nie był oznaczony nalepkami "ostrożnie przetaczać, dozorca w wagonie", co należało do obowiązków powoda jako nadawcy.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo z tytułu zadośćuczynienia w wysokości 6500 zł i z tytułu renty uzupełniającej kwotę 200 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 sierpnia 1968 r., w pozostałej części powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki stwierdził w motywach wyroku, że dla oceny zasadności uchylenia się powoda od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w umowie z dnia 20 grudnia 1968 r. miarodajny jest art. 72 przepisów ogólnych prawa cywilnego, a nie przepis art. 622 § 1 kodeksu zobowiązań. O kwalifikacji prawnej umowy decyduje nie przyjęta przez kontrahentów nazwa umowy, a tylko całokształt postanowień umownych według jego obiektywnej treści. Czynność prawna z dnia 20 grudnia 1958 r., nazwana "ugodą", jest w istocie umownym uznaniem odszkodowawczych należności powoda wynikających z umowy o przewóz koleją w związku z wypadkiem w dniu 2 października 1966 r. Istotą ugody jest czynienie wzajemnych ustępstw, a z treści "ugody" nie wynika, czy i jakie ustępstwa strony czyniły sobie, i trudno nawet doszukać się interesu po stronie powodowej w czynieniu ustępstw, a również i strona pozwana jako przedsiębiorstwo państwowe, zobowiązując się do naprawienia szkody, nie czyniła żadnych ustępstw. Pod pojęciem błędu, co do treści swego oświadczenia woli należy rozumieć nieświadomą nieznajomość rzeczywistego stanu rzeczy i taką też przyczynę przytoczył powód w swym piśmie do strony pozwanej z dnia 7 grudnia 1959 r., mianowicie, że nie znał wysokości należnego mu odszkodowania za wypadek, zatem powołał się na błąd istotny w rozumieniu art. 72 przepisów ogólnych prawa cywilnego i tym samym zasadnie uchylił się od skutków prawnych swego oświadczenia woli, bo w oparciu o zasady doświadczenia, życiowego można przyjąć, że powód nie orientował się wtedy, ile mógłby domagać się odszkodowania.Między stronami jest bezsporne, że strona pozwana płaci powodowi rentę w kwocie 200 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 sierpnia 1058 r. Z akt rentowych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. wynika, że powód zaliczony został do trzeciej grupy inwalidów z przyznaniem renty inwalidzkiej w wysokości 396 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 lipca 1958 r., przy czym za podstawę wymiaru renty przyjęto przeciętny zarobek powoda w kwocie 879,33 zł obliczony na podstawie zarobków w charakterze chlewmistrza w okresie od października 1956 r. do września 1957 r. w Gospodarstwie Rolnym B.N. PGR S., które to obowiązki powód pełnił po wypadku "z pomocą żony". Opierając się na opinii biegłych lekarzy Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu stwierdził u powoda stan po amputacji III i IV palca oraz zniekształcenie V palca i ograniczenie ruchliwości wskaziciela dłoni prawej ze znacznym upośledzeniem chwytu. W tym stanie rzeczy Sąd Wojewódzki na podstawie art. 161 § 2 kodeksu zobowiązań uwzględnił żądanie renty w wysokości 200 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 sierpnia 1958 r., którą to rentę strona pozwana faktycznie już płaci, żądanie zaś wyższej renty uznał Sąd Wojewódzki za nieuzasadnione.Biorąc pod uwagę rozmiar uszkodzeń ciała i rozstrój zdrowia, odniesionego w wyniku wypadku, a mianowicie opisaną wyżej kontuzję prawej dłoni, a nadto stłuczenie głowy, które spowodowało wstrząs mózgu, Sąd Wojewódzki uznał zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną w kwocie 10 000 zł za stosowne w rozumieniu art. 165 § 1 kodeksu zobowiązań, na poczet której to kwoty zaliczył otrzymaną już przez powoda od strony pozwanej kwotę 3500 zł tytułem zadośćuczynienia.Zarzut strony pozwanej, że powód przyczynił się do powstania wypadku, uznał Sąd Wojewódzki za niesłuszny, skoro stacja nadania O. przyjęła do przewozu wagon bez nalepek, jakkolwiek z listu przewozowego wynikało, że wagon załadowany jest krowami i że w wagonie znajduje się "konwojent Józef".Od tego wyroku pozwana PKP wniosła rewizję (k. 75).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Zarzut pozwanej PKP, że Sąd Wojewódzki błędnie skwalifikował czynności prawne jako umowne uznanie odszkodowania, nie zaś jako ugodę - jest uzasadniony.Umowa z dnia 20 grudnia 1958 r. została bowiem nie tylko nazwana przez strony "ugodą", ale również w treści swojej jest typową ugodą z art. 621 k.z. przewidującego, że "przez ugodę strony czynią sobie wzajemnie ustępstwa co do istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić spór istniejący lufo powstać mogący lub niepewność co do roszczeń, wynikających ze stosunku prawnego, albo by zapewnić realizację tych roszczeń".Treścią umowy z dnia 20 grudnia 1958 r. jest ustalenie wysokości odszkodowania w postaci renty uzupełniającej i zadośćuczynienia oraz zapewnienie powodowi natychmiastowej zapłaty zaliczki na rentę i zadośćuczynienia w celu uchylenia powstać mogącego sporu dotyczącego zarówno samej zasady odpowiedzialności pozwanej, jak d wysokości odszkodowania.Umowa ta doszła do skutku niewątpliwie przy poczynieniu przez strony wzajemnych ustępstw. Mianowicie pozwana PKP uznała samą zasadę obowiązku odszkodowania powoda za skutki wypadku rezygnując z podniesienia zarzutów przyczynienia się samego powoda do wypadku oraz zapewniła mu pobieranie dożywotniej renty w wysokości różnicy, między jego zarobkiem, a rentą z ZUS, nie żądając od powoda wykazania całkowitej niezdolności do pracy, przy czym w punkcie III ugody zapewniono, że ugoda odnośnie do renty może być poddana rewizji w razie zmiany okoliczności faktycznych. Punkt ten, umieszczony przede wszystkim w interesie powoda, zapewnia mu możność żądania podwyższenia renty w przypadku zmiany okoliczności, np. istotnego pogorszenia się stanu zdrowia wskutek następstw wypadku itp. Natomiast ustępstwo powoda polegało na żądaniu stosunkowo nieznacznego jednorazowego zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną,.Zgodnie z art. 622 § 1 k.z. z powodu błędu można uchylić się od skutków prawnych ugody tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie byłyby powstały, gdyby w czasie zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy.W niniejszej sprawie nie zachodzą przewidziane w art. 622 k.z. warunki uzasadniające uchylenie się powoda od skutków prawnych zawartej dnia 20 grudnia 1958 r. ugody, gdyż stan faktyczny, na którym oparta została ugoda, był powodowi w chwili zawarcia jej dokładnie znany.Brak było zatem uzasadnionych podstaw do uznania przez Sąd Wojewódzki oświadczenia woli złożonego przez powoda w umowie z dnia 20 grudnia 1958 r. za bezskuteczne.Brak jest też podstaw do uznania, że ugoda z dnia 20 grudnia 1958 r. jest nieważna jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym (art. 41 § 1 p.o.p.c.).Ugodowe załatwienie między przedsiębiorstwem państwowym a pracownikiem tegoż lub innego przedsiębiorstwa państwowego sprawy odszkodowania pracownika za skutki wypadku, zapobiegające długotrwałym zwykle procesom i zapewniające pracownikowi szybką realizację świadczeń, jest w zasadzie zgodne, nie zaś sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym i za błędny należało uznać pogląd Sądu Wojewódzkiego, że zawieranie tego rodzaju ugod jest zbędne, a nawet niedopuszczalne.Czy zaś konkretna ugoda z dnia 20 grudnia 1958 r. jest zgodna, czy też sprzeczna z tymi zasadami, należy ocenić biorąc pod uwagę całokształt jej warunków oraz datę wypadku i zawarcia ugody. Wobec tego, że - jak to już wyżej zaznaczono - ugoda zapewnia powodowi prawo do pobierania stałego świadczenia, jakim jest renta uzupełniająca, że powód jako inwalida III grupy nie stał się wskutek wypadku całkowicie niezdolny do pracy, że przyjęto zasadę pełnej odpowiedzialności pozwanej Kolei za skutki wypadku, zapewniając przy tym powodowi prawo do żądania zmiany wysokości renty w razie zmiany okoliczności faktycznych oraz że w 1955 r., a nawet w 1958 r. sądy przesądzały na ogół nieco niższe zadośćuczynienie, niż je przysądzają obecnie, należało uznać ugodę z dnia 20 grudnia 1958 r. za zgodną z zasadami współżycia społecznego oraz za nadal ważną i skuteczną.Z tych względów na podstawie art. 386 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.