II URN 41/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Jachczyk, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Elżbiety M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. o zasiłek wychowawczy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 10 maja 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. z dnia 18 stycznia 1984 r.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni w dniu 15 grudnia 1982 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. z wnioskiem o zasiłek wychowawczy za okres od dnia 13 października 1982 r. do dnia 12 października 1984 r.Zakład decyzją z dnia 30 grudnia 1982 r. wniosek ten załatwił odmownie, powołując się na § 7 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.), ponieważ dochód na jednego członka rodziny wnioskodawczyni przekroczył 3.600 zł. Wyraził przy tym pogląd, że przekroczenie wysokości tego dochodu o kwotę, która przypadając na wszystkich członków rodziny nie równoważy kwoty utraconego zasiłku, dotyczy tylko osób, które zasiłek już pobierały; § 7 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w brzmieniu rozporządzenia z dnia 27 stycznia 1982 r. (Dz. U. Nr 5, poz. 34) mówi wyraźnie o równoważeniu kwoty utraconego zasiłku. Ponieważ wnioskodawczyni nie pobierała jeszcze zasiłku przepis ten nie może być wobec niej zastosowany.Decyzję tę zatwierdziła Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w Z. orzeczeniem z dnia 11 lutego 1983 r. Wskutek odwołania Elżbiety M. od tego orzeczenia Okręgowy Sąd wyrokiem z dnia 25 kwietnia 1983 r. uchylił je oraz zatwierdzoną nim decyzję i przekazał sprawę Oddziałowi ZUS do ponownego rozpoznania. W ponownym postępowaniu Sąd zalecił ustalenie okresu, w którym wnioskodawczyni przebywa na urlopie wychowawczym, i jaki jest przeciętny dochód na jednego członka jej rodziny.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Oddział ZUS załatwił wniosek odmownie z uzasadnieniem analogicznym jak przy pierwszym jego rozpoznaniu. Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 19 stycznia 1984 r. zatwierdziła decyzję Oddziału ZUS, podzielając dokonaną w niej interpretację § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r.Okręgowy Sąd zaskarżonym wyrokiem zmienił to orzeczenie oraz decyzję i przyznał Elżbiecie M. prawo do zasiłku wychowawczego w wysokości 50% najniższego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej od dnia wyczerpania zasiłku macierzyńskiego w 1982 r. do końca 1983 r.Sąd stanął na stanowisku, że skoro kwota dochodu na członka rodziny wnioskodawczyni w roku 1981 przekraczała 3600 zł tylko o 215 zł, a więc nie równoważyła utraconego zasiłku, przysługiwał on wnioskodawczyni za sporny okres.W obszernych motywach Sąd wyraził pogląd, że sam § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych nie zawiera żadnej wzmianki, która wskazywałaby na stosowanie złagodzenia wysokości dochodu ustalonego w ust. 1 pkt 2, tylko przy kontroli prawa do już przyznanego zasiłku wychowawczego. Zdaniem Sądu, słowa "utracony zasiłek" należy rozumieć nie tylko jako utracony faktycznie pobierany już zasiłek, ale także jako zasiłek, który byłby utracony przy zastosowaniu rygoru ust. 1 pkt 2 § 7. Wedle Sądu nie ma powodu, aby przy takich samych dochodach w rodzinie łagodniej oceniać warunki osób, którym zasiłek ten już przyznano, a ostrzej wobec tych, którym ma być on dopiero przyznany.Wyrok ten został zaskarżony rewizją nadzwyczajną wniesioną przez Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych.Skarżący zarzuca powyższemu wyrokowi rażące naruszenie prawa materialnego, a szczególnie § 7 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania Elżbiety M. od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Z. z dnia 19 stycznia 1984 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Okręgowy Sąd z rażącym naruszeniem przepisu § 7 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.) przyznał wnioskodawczyni prawo do zasiłku wychowawczego, chociaż dochód przypadający na osobę w jej rodzinie przekraczał kwotę 3.600 zł.Okręgowy Sąd wyraził przy tym dowolny pogląd, że złagodzone warunki dotyczące utraty prawa do pobieranego zasiłku wychowawczego należy także stosować przy ocenie warunków uzasadniających nabycie prawa do tego zasiłku.Z treści bowiem § 7 ust. 1 wymienionego rozporządzenia wyraźnie wynika, że normuje on sytuacje, w jakich wyłączona jest możliwość nabycia prawa do zasiłku wychowawczego. Jeżeli więc zaistnieje jedna z sytuacji określonych w tym ustępie, wyłączona zostaje możliwość nabycia przez osobę zainteresowaną prawa do zasiłku wychowawczego ("zasiłek wychowawczy nie przysługuje").Inne sytuacje zostały unormowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. (Dz. U. Nr 5, poz. 34) zmieniającym rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych - w jego ustępie 2 do § 7. Przepis ten określa sytuacje, w których nie następuje utrata zasiłku wychowawczego.Do takich sytuacji zaliczone zostało przekroczenie granicy dochodu na osobę w rodzinie, jeżeli kwota tego przekroczenia przypadająca na wszystkich członków rodziny nie równoważy kwoty utraconego zasiłku.Wbrew odmiennemu poglądowi Okręgowego Sądu istnieje zasadnicza różnica sytuacji, gdy pracownica stara się o uzyskanie prawa do zasiłku wychowawczego, od sytuacji, gdy pracownica, przebywając na urlopie wychowawczym i pobierając zasiłek wychowawczy, miałaby ten zasiłek utracić.W związku bowiem ze zmianami w dziedzinie płac w stosunku do wielu pracownic pobierających zasiłek wychowawczy już na początku 1982 r. zaistniała sytuacja, że pracownice te utraciłyby prawo do zasiłku wychowawczego, z uwagi na przekroczenie granicy dochodu na osobę w rodzinie. Aby temu zapobiec oraz powstałym w związku z tym sytuacjom, Rada Ministrów wprowadziła łagodniejsze warunki dotyczące uprawnień do zasiłku wychowawczego. Przepisy te jako dotyczące świadczeń z ubezpieczenia społecznego podlegają wykładni ścisłej. Niedopuszczalne więc jest stosowanie warunków dotyczących sytuacji, w której wystąpiłaby utrata prawa do zasiłku wychowawczego, do sytuacji dotyczących nabycia prawa do zasiłku wychowawczego.Sytuacje te celowo zostały unormowane odmiennie.Przepis ust. 2 § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (dodany rozporządzeniem zmieniającym z dnia 27 stycznia 1982 r.) ma więc zastosowanie tylko do oceny sytuacji, w jakich nastąpiłaby utrata prawa do zasiłku wychowawczego.Przepis ten nie może mieć zastosowania do oceny, czy osoba ubiegająca się o zasiłek wychowawczy spełnia warunki do uzyskania tego zasiłku. Jest bowiem oczywiste, że utracić można tylko świadczenie, które się pobiera. Unormowanie prawne dotyczące utraty nie ma zastosowania do nabycia świadczenia.Odmienne stanowisko Okręgowego Sądu pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią omawianych przepisów prawa. Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, a odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS oddaleniu.Upływ 6-miesięcznego terminu od uprawomocnienia się wyroku nie mógł stać na przeszkodzie uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej, przyznanie bowiem bezpodstawnie świadczenia uszczuplającego fundusze społeczne narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.