II URN 51/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: B. Błachowska, E. Brzeziński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Jerzego C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o emeryturę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Centralnej Rady Związków Zawodowych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 25 września 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok i zmieniając orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 19 kwietnia 1979 r. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. z dnia 5 marca 1979 r. w części nakazującej wnioskodawcy zwrócenie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kwoty 62.529 zł.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca urodził się 16.VIII.1911 r. Z zawodu jest lekarzem-dentystą. Decyzją z dnia 14.VI.1977 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. przyznał wnioskodawcy od dnia 10.II.1977 r. emeryturę. W doręczonym wnioskodawcy w czerwcu 1977 r. pouczeniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu, jeśli rencista podejmie zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, mianowania, powołania lub wyboru i osiągnie z tego tytułu zarobki przekraczające 750 zł miesięcznie albo osiągnie dochód w wysokości przekraczającej 750 zł miesięcznie, podlegający podatkowi od wynagrodzeń, będzie prowadził zakład rzemieślniczy, jeżeli z tego tytułu kwota podatku obrotowego i dochodowego przekroczy rocznie 1.800 zł; jest właścicielem, samoistnym posiadaczem, użytkownikiem lub dzierżawcą gospodarstwa rolnego o rocznym przychodzie szacunkowym, ustalonym dla celów podatku gruntowego na kwotę przekraczającą 14.000 zł, albo osiąga dochód z innych źródeł niż wymienione wyżej, podlegający podatkowi obrotowemu i dochodowemu lub tylko dochodowemu, jeżeli kwota podatku - bez uwzględnienia zwolnień i ulg - przekracza rocznie 1.800 zł. Wnioskodawca, po przejściu na emeryturę, wykonywał prywatną praktykę lekarza-dentysty, ale obciążony był z tego tytułu podatkiem obrotowym i dochodowym tylko w kwocie 1.800 zł rocznie i pozostawał w przeświadczeniu, że nie zachodzą warunki uzasadniające zawieszenie jego prawa do emerytury. W dniu 24.I.1979 r. wnioskodawca wystosował do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. pismo następującej treści: "Zwracam się z zapytaniem, czy istnieje takie zarządzenie, że lekarz dentysta emeryt nie może pobierać emerytury i jednocześnie wykonywać prywatną praktykę lekarsko-dentystyczną, jeśli jego podatek dochodowy i obrotowy od tej praktyki nie przekracza 1.800 zł rocznie. W wypadku istnienia powyższego zarządzenia o niemożliwości pobierania emerytury i wykonywania prywatnej praktyki w wyżej wymienionych granicach proszę o zawieszenie mojej emerytury".W odpowiedzi na powyższe pismo Oddział ZUS w K. wyjaśnił wnioskodawcy, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu, jeżeli rencista jest płatnikiem podatku obrotowego lub dochodowego niezależnie od jego wysokości. Równocześnie Oddział ZUS w K. wstrzymał wnioskodawcy z dniem 20.II.1979 r. wypłatę emerytury, a decyzją z dnia 5.III.1979 r. nakazał wnioskodawcy zwrócenie kwoty 62.529 zł pobranej tytułem emerytury za okres od 20.I.1978 r. do 19.I.1979 r.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w K. orzeczeniem z dnia 19.IV.1979 r. zatwierdziła decyzję ZUS, a Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z dnia 25.IX.1979 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej wskazując w uzasadnieniu, co następuje:"(...) W myśl § 1 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1977 r. w sprawie zawieszenia prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 11, poz. 46) prowadzenie przez emeryta lub rencistę innej niż określone w ust. 3 działalności zarobkowej, podlegającej opodatkowaniu podatkiem obrotowym lub podatkiem dochodowym powoduje zawieszenie prawa do świadczeń, niezależnie od wysokości podatku i bez uwzględnienia ulg i zwolnień podatkowych. Według § 17 powołanego rozporządzenia wchodzi ono w życie z dniem 1.V.1977 r., z tym zastrzeżeniem, że w wypadkach, o których mowa w § 1 ust. 3 i 4, stosuje się do dnia 31.XII.1977 r. przepisy dotychczasowe. W świetle powołanych przepisów nietrafny jest zarzut braku właściwego pouczenia odwołującego w decyzji z dnia 14.VI.1977 r. o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do świadczeń, ponieważ w dacie wydania tej decyzji obowiązywały w zakresie wyżej podanym przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1969 r. w sprawie niezawieszania prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 3, poz. 16). Nowe przepisy dotyczące zawieszenia prawa do emerytury lub renty ukazały się w Dzienniku Ustaw PRL Nr 11 z 1977 r., wobec czego wnioskodawca nie może tłumaczyć się ich nieznajomością (...)".W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej do Sądu Najwyższego z dnia 29.II.1980 r., Centralna Rada Związków Zawodowych domaga się uchylenia powyższego wyroku i wydania orzeczenia co do istoty sprawy albo przekazania sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest usprawiedliwiona.Wprawdzie z mocy § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1977 r. w sprawie zawieszenia prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 11, poz. 46) do dnia 31 grudnia 1977 r. miały zastosowanie - w niektórych sytuacjach dotyczących zawieszenia prawa do emerytury - przepisy wcześniejsze, jednakże decyzja Oddziału ZUS, z której wnioskodawca czerpie swoje uprawnienia do emerytury, wydana została już pod rządami tego rozporządzenia (14.VI.1977 r.) i miała niewątpliwie wywołać skutki prawne również w okresie jego obowiązywania. W szczególności, według założeń decyzji, przyznana wnioskodawcy emerytura miała być mu wypłacana nie tylko do końca 1977 r., lecz także w roku 1978 oraz w latach następnych. Sama decyzja różnicuje wysokość emerytury wnioskodawcy w poszczególnych latach. Wskazuje np., że od 1.V.1977 r. będzie wnioskodawcy wypłacana emerytura łącznie z dodatkami w wysokości 4.709 zł mies., od 1.I.1978 r. - w wysokości 4.809 zł mies., od 1.I.1979 r. - w wysokości 4.955 zł mies., a od 1.I.1980 r. - w wysokości 5.201 zł mies. W sytuacji takiej - wbrew stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - wnioskodawca miał podstawy do pozostawania w przeświadczeniu, że udzielone mu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych pouczenie odnosi się nie tylko do roku 1977, lecz także do lat następnych. Przepis art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) chroni rencistę, ograniczając uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do żądania zwrotu nienależnie wypłaconej emerytury lub renty do sytuacji, gdy rencista "był pouczony przez organ rentowy o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń, a pobierał świadczenia mimo zajścia tych okoliczności". Jako przepis szczególny wymaga on wykładni ścisłej. Rencista ma być pouczony przez organ rentowy. Nie wystarcza więc, że rencista mógł z własnej inicjatywy, sam dowiedzieć się o przesłankach, od których zależy zawieszenie jego prawa do emerytury, np. z dziennika ustawa lub z publikacji prasowych. Akta niniejszej sprawy nie dają podstaw do wniosku, że Oddział ZUS w K. zadośćuczynił rzetelnie - w stosunku do wnioskodawcy - swemu obowiązkowi wynikającemu z treści powołanego wyżej przepisu art. 80 ust. 1 ustawy o p.z.e. Zawarte w treści decyzji Oddziału ZUS z dnia 14.VI.1977 r. pouczenie w każdym razie nie było pełne, nie zwracało bowiem wnioskodawcy uwagi na niewątpliwie znane Oddziałowi ZUS w dacie wydania tej decyzji zmiany w zakresie uprawnień wnioskodawcy, wprowadzone przez przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1977 r. Na gruncie stanu faktycznego występującego w niniejszej sprawie - wbrew odmiennemu stanowisku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - nakazanie wnioskodawcy zwrócenia Zakładowi Ubezpieczeń kwoty 62.529 zł stanowiącej wartość emerytury wypłaconej wnioskodawcy w okresie od 20.I.1978 r. do 19.I.1979 r. nie znajduje oparcia w przepisie art. 80 ust. 1 ustawy o p.z.e. Ewentualne wątpliwości co do tego, czy w spornym okresie wnioskodawca osiągał dochód z prywatnej praktyki dentystycznej w takiej tylko wysokości, która nie podlegała wyższemu od 1.800 złotych rocznie podatkowi obrotowemu i dochodowemu, rozpraszają złożone w toku postępowania przed Sądem Najwyższym dokumenty, w szczególności zaświadczenie Urzędu Miejskiego w B. - Wydział Finansowy z dnia 12.IV.1980 r. stwierdzające, że wnioskodawca opłacał w 1978 r. podatki obrotowy i dochodowy w formie ryczałtu w wysokości 1.800 zł rocznie i że nie posiada on żadnego majątku oraz decyzja tegoż Urzędu z dnia 24.III.1978 r. ustalająca wysokość ryczałtu z tytułu podatku obrotowego i dochodowego w związku z wykonywaniem przez wnioskodawcę w r. 1978 prywatnej praktyki dentystycznej, na kwotę 1.800 zł w skali rocznej. Obowiązek wnioskodawcy uiszczenia takiego ryczałtu w roku 1979 wynika ze złożonego już wcześniej i znajdującego się w aktach sprawy innego dokumentu.W konsekwencji, w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej, z mocy przepisu art. 83 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm.) w zw. z art. 277 k.p. i art. 422 § 1 k.p.c. należało uchylić zaskarżony wyrok i zmieniając wyrok i zmieniając orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Krakowie z dnia 19.IV.1979 r. uchylić decyzję Zakładu Ubezpieczeń - Oddział w K. z dnia 5.III.1979 r. w części nakazującej wnioskodawcy zwrócenie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kwoty 62.529 zł wyrażającej wartość pobranej przez wnioskodawcę w okresie od dnia 20.I.1978 r. do dnia 19.I.1979 r. emerytury.