III ARN 20/91

SentencjaSąd Najwyższy oddalił na podstawie art. 421 § 1 w zw. z art. 211 k.p.a. rewizję nadzwyczajną Prokuratora Generalnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 1991 r. sygn. akt II SA 77/91.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie występuje problem możliwości wykonywania jednocześnie kilku zawodów, czy też pozostawania w kilku stosunkach pracy. Nasze prawo pracy jako zasadę przyjmuje nieskrępowane prawo pracownika podejmowania drugiego zatrudnienia. Wyrazem tego jest w szczególności skreślenie w kodeksie pracy art. 101 wymagającego na tę czynność zgody zakładu pracy. Są jednakże określone zawody o szczególnym znaczeniu i charakterze, w którym występuje ograniczenie w podejmowaniu dodatkowych zajęć, dodatkowego zatrudnienia, czy działalności. Do stanowisk takich należy wykonywanie zawodu prokuratora oraz radcy prawnego.Już jednak w tym miejscu należy stwierdzić, że przepisy zakazujące podejmowania dodatkowych zajęć są przepisami ograniczającymi wolność obywateli i jako wyjątkowe muszą być interpretowane ściśle, a nie rozszerzająco.Ograniczenie w wykonywaniu dodatkowego zatrudnienia dla prokuratora ustanawia art. 49 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity Dz. U. Nr 25 z 1991 r., poz. 104) stanowiąc w ust. 1, że prokuratorowi nie wolno, obok piastowanego stanowiska, zajmować żadnego innego, z wyjątkiem stanowiska pracownika naukowo-dydaktycznego, dydaktycznego lub naukowego, jeżeli zajmowanie takiego stanowiska nie przeszkadza w pełnieniu obowiązków prokuratora.Przez zawarte w tym przepisie sformułowanie "nie wolno obok piastowanego stanowiska zajmować żadnego innego" należy rozumieć zakaz podejmowania przez prokuratora dodatkowego zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Ponieważ nie budzi wątpliwości, że sam wpis na listę radców prawnych nie tworzy stosunku pracy, to w niniejszej sprawie nie może być najmniejszej wątpliwości, że omawiany przepis ustawy o prokuraturze nie stanowi przeszkody dla wpisania prokuratora na listę radców prawnych. Rewizja nadzwyczajna wprawdzie nie podnosi naruszenia tego przepisu, ale wymaga on przypomnienia z uwagi na to, że on przede wszystkim decyduje o możliwości podejmowania innej działalności przez osobę zajmującą stanowisko prokuratora.Zawód radcy prawnego też jest na tyle szczególnym, iż ustawodawca uznał za celowe ograniczenie możliwości wykonywania obok niego innej działalności. Ograniczenie to zostało wyrażone w art. 26 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.), stanowiącym, że osoby, które wykonują zawód sędziego, prokuratora, notariusza, komornika, asesora bądź odbywają aplikację sądową, prokuratorską, notarialną lub adwokacką nie mogą jednocześnie wykonywać zawodu radcy prawnego.Brzmienie tego przepisu jest wyraźne i wynika z niego zakaz wykonywania jednocześnie zawodu radcy prawnego i innych wymienionych w tym przepisie zawodów, m.in. zawodu prokuratora.Przepis nie zakazuje więc, tak jak to wywodzi rewizja, łączenia funkcji radcy prawnego i prokuratora. Pojęcie sprawowania funkcji radcy prawnego jest zresztą nieznane ustawie.Przy wykładni tego przepisu decydujące znaczenie ma pojęcie "wykonywanie zawodu radcy prawnego". Jest ono wyraźnie zdefiniowane w ustawie o radcach prawnych. Zgodnie z art. 4 tej ustawy wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na obsłudze prawnej państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych. W rozdziale drugim tej ustawy, zatytułowanym: "wykonywanie zawodu radcy prawnego", znajdujemy natomiast art. 8 stanowiący, że radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, chyba że ustawa stanowi inaczej.Artykuł 26 ustawy zakazuje więc osobie wykonującej zawód prokuratora prowadzenie obsługi prawnej państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych w ramach stosunku pracy bądź innego stosunku określonego w ustawie.Ustawa o radcach prawnych definiuje także pojęcie "prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego". W rozdziale trzecim, zatytułowanym: uprawnienia do wykonywania zawodu radcy prawnego, art. 23 ust. 1 stanowi, że radca prawny nabywa prawo do wykonywania zawodu z chwilą dokonania wpisu na listę radców prawnych i złożenia ślubowania. Kto natomiast może być wpisany na listę radców prawnych określają przepisy art. 24 i 25 ustawy.Tym samym prawo do wykonywania zawodu radcy prawnego i prawo do wykonywania tego zawodu, to pojęcie w ustawie wyraźnie rozróżniane. Prawo do wykonywania zawodu radcy nabywane poprzez wpis na listę radców prawnych i złożenie ślubowania może być zrealizowane przez wykonywanie tego zawodu, a więc podjęcie obsługi prawnej określonych jednostek w ramach stosunku pracy.Z przepisów tych wynika wniosek, że ustawa zakazuje wykonywania zawodu radcy prawnego, a nie zakazuje mu nabycia prawa do wykonywania tego zawodu, czyli wpisu na listę radców prawnych.Wykładnia gramatyczna jest w tym zakresie jednoznaczna i nie może budzić żadnych wątpliwości.Rewizja nadzwyczajna przeciwstawiała jej wykładnię systemową i funkcjonalną, wyprowadzoną przede wszystkim z literalnego brzmienia art. 28 ustawy o radcach prawnych, stanowiącego, że zawieszenie prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego następuje m.in. w wypadku podjęcia pracy w organach wymiaru sprawiedliwości, w organach ścigania i notariacie.Rewizja nadzwyczajna, z użycia w tym przepisie słowa "podjęcia", wyprowadza wniosek, że tylko radcy prawnemu, który podejmie pracę w organach ścigania zostaje zawieszone prawo do wykonywania zawodu. Nie ma natomiast możliwości zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego osobie, która była zatrudniona już w organach ścigania i została wpisana na listę radców prawnych (nabyła prawo do wykonywania tego zawodu). Rewizja nadzwyczajna dopatruje się sprzeczności wewnętrznej w takim układzie, że prokurator wpisany na listę radców prawnych miałby prawo wykonywania zawodu (bo na tym polega wpis na listę radców prawnych); prawo to nie mogłoby zostać zawieszone a jednocześnie wykonywanie jego byłoby zakazane art. 26 ustawy. Ze sprzeczności tej rewizja nadzwyczajna proponuje wyjście polegające na przyjęciu zakazu wpisu na listę radców prawnych osoby wykonującej zawód prokuratora.Tak przedstawionej sprzeczności Sąd Najwyższy nie dostrzega. Przepis art. 28 ustawy o radcach prawnych dotyczy zawieszenia prawa wykonywania zawodu i służy zabezpieczeniu działania zakazu art. 28 tej ustawy. Temu samemu celowi służą jeszcze inne przepisy, np. dotyczące odpowiedzialności dyscyplinarnej. Prokurator wpisany na listę radców prawnych, któremu nawet nie zawieszonoby prawa wykonywania zawodu radcy prawnego, i tak bez narażania się na odpowiedzialność dyscyplinarną za naruszenie art. 49 ustawy o prokuraturze i art. 26 ustawy o radcach prawnych nie mógłby rozpocząć wykonywania zawodu radcy prawnego. Prokurator posiadałby prawo do wykonywania zawodu radcy prawnego, ale mógłby je zrealizować dopiero po zakończeniu pracy na tym stanowisku.W omawianym układzie przepisów występuje jednak wewnętrzna sprzeczność ale o innym charakterze. Przedstawiona w rewizji nadzwyczajnej wykładnia art. 26 ustawy o radcach prawnych prowadziłaby bowiem do wyniku, w którym radca prawny, podejmujący pracę w organach ścigania, miałby zawieszane prawo wykonywania zawodu, a prokurator uzyskujący wpis na listę radców prawnych takiemu zawieszeniu nie podlegałby. Rozstrzygnięcie to nie może być przyjęte, gdyż stwarzałoby sytuację, w której w takim samym układzie równoczesnego wykonywania zawodu prokuratora i uzyskania wpisu na listę radców prawnych, występowałyby odmienne skutki prawne. Między wymienionymi osobami nie ma żadnej istotnej różnicy, a więc wykładnia prowadząca do zróżnicowanego kształtowania ich praw jest niedopuszczalne.Rewizja nadzwyczajna proponuje przyjąć w tej sytuacji brak możliwości wpisu prokuratora na listę radców prawnych. Jak łatwo zauważyć, to rozwiązanie, likwidując jedną sprzeczność, popada automatycznie w drugą. Prowadzi bowiem do przyjęcia, że radca prawny może zostać prokuratorem i wtedy będzie miał zawieszone prawo do wykonywania zawodu radcy prawnego, a prokurator nie może być wpisany na listę radców prawnych z zawieszeniem prawa wykonywania tego zawodu. Jakie miałoby być ratio takiego zróżnicowania? Sąd Najwyższy nie widzi ku temu żadnych podstaw.Jedyną możliwość wyjścia z przedstawionej sprzeczności daje funkcjonalna wykładnia art. 28 ustawy o radcach prawnych prowadząca do wyniku, że mimo użycia w nim słowa "podejmie", zawieszenie prawa wykonywania zawodu radcy prawnego dotyczy zarówno radcy podejmującego pracę prokuratora, jak i prokuratora wpisanego na listę radców prawnych.Wykładni tej nie sprzeciwia się brzmienie art. 25 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, stanowiącego, że wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które co najmniej przez trzy lata zajmowały stanowisko: sędziego, prokuratora, notariusza.Przepis ten oznacza bowiem, że zwolnienie dotyczy osób, które w momencie wpisu przez trzy lata zajmowały już stanowiska tam wymienione. Przepis ten nie oznacza, że zajmowanie tych stanowisk musi być już zakończone.Podniesione w rewizji nadzwyczajnej odstąpienia od dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego bez uzasadnionych powodów nie może być uznane za argument przemawiający za zasadnością rewizji.Argumentacja poprzedniego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego nie była bowiem słuszna i nie była potrzebna zmiana stanu prawnego do odstąpienia od tam przedstawionej wykładni, a wystarczyła zwykła niezawisłość składu sędziowskiego rozpoznającego zaskarżony wyrok.Sąd Najwyższy w pełni podziela w zasadzie wszystkie argumenty zamieszczone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a stanowiące uzupełnienia przedstawionej wykładni.Konkludując należy stwierdzić, że osoba wykonująca zawód prokuratora może być wpisana na listę radców prawnych.Zaskarżony wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego nie narusza więc prawa, co skutkuje oddalenie rewizji nadzwyczajnej na zasadzie art. 421 § 1 k.p.c. w zw. z art. 211 k.p.a.