III AZP 3/94

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1994 r. III AZP 3/94 Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Janusz Łętowski (współsprawozdawca), Walery Masewicz, Teresa Romer (autor uzasadnienia), Maria Tyszel (sprawozdawca), Andrzej Wróbel Sąd Najwyższy, przy udziale Prokuratora Włodzimierza Skoniecznego, w sprawie ze skargi Aleksandry M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 28 stycznia 1993 r., [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład pięciu sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 12 maja 1994 r., Sygn. akt III ARN 24/94: Czy osobę, która została deportowana na Syberię ze swego stałego miejsca zamieszkania na obszarze b. Litewskiej SRR w ramach tzw. "akcji rozkułaczania" moż-na uznać za podlegającą represji z przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zmianami), jeżeli w okresie deportacji nie posiadała obywatelstwa polskiego?" p o d j ą ł następującą uchwałę: Osobę narodowości polskiej, deportowaną na Syberię w ramach tzw. "akcji rozkułaczania" z obszaru b. Litewskiej SRR, uważa się za podlegającą represjom z przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), jeżeli jest obywatelem polskim. U z a s a d n i e n i e Przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego a przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu fakty-cznego. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Aleksandrze M. przyznania uprawnień przewidzianych w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach. W uzasadnieniu decyzji podano, że wnioskodawczyni w okresie podlegania represjom nie była obywatelką polską oraz, że została przymusowo wysiedlona przez władze byłego ZSRR ze swego stałego miejsca zamieszkania na terenie Litwy Kowieńskiej na Syberię, w okolice Irkucka, w ramach tzw. "akcji rozkułaczania", a więc w wysiedleniu tym nie można dopatrzyć się represji z przyczyn politycznych, narodowościowych czy religijnych. Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku, po roz-patrzeniu skargi wnioskodawczyni na tę decyzję, wyrokiem z 13 października 1993 r. uchylił ją. W uzasadnieniu wyroku NSA podał, że deportacja na Syberię w ramach "akcji rozkułaczania" była aktem represji z przyczyn politycznych oraz, że przepisy ustawy o kombatantach mają zastosowanie do wnioskodawczyni, gdyż w chwili wejścia w życie tej ustawy była obywatelką polską. W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie tego wyroku i oddalenie skargi. W uzasadnieniu rewizji Minister Sprawiedliwości wyraził pogląd. że deportacja wnioskodawczyni na Syberię nie nastąpiła z przyczyn politycznych czy narodowościo-wych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach. Dla poparcia swego stanowiska Minister załączył do rewizji nadzwyczajnej 6 wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których wyrażono pogląd odmienny od zaprezentowanego w zaskarżonym wyroku. Z załączonych do rewizji wyroków wynika, iż skargi wnioskodawców o uznanie ich za osoby represjonowane w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach ze względu na deportację z terytorium Republiki Litewskiej w ramach tzw. "akcji rozkułaczania" w związku z kolektywizacją rolnictwa, zostały oddalone. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu tych wyroków przyj-mował iż deportacja w ramach "rozkułaczania" nie stanowiła represji z przyczyn poli-tycznych, religijnych czy narodowościowych. W jednej z tych spraw (sygn. akt SA-P-1930/93) Naczelny Sąd Administracyjny podniósł ponadto, że przepisy ustawy o kombatantach dotyczą wyłącznie obywateli polskich, którzy walczyli o suwerenność i niepodległość Ojczyzny w formacjach Wojska Polskiego, armii sojuszniczych, a także w podziemnych organizacjach niepodległościowych i w działalności cywilnej - z na-rażeniem na represje. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 1994 r. o przedstawieniu zagad-nienia prawnego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w wyrokach oddalających skargi na odmowę Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmiennych od zaskarżonego wyroku, ocena motywów deportacji nie była identyczna, aczkolwiek ogólnie Naczelny Sąd Administracyjny przyjmował, iż deportacja w ramach akcji "rozkułaczania" nie była aktem represji z przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o kombatantach. Sąd Najwyższy zaakcentował, iż niezależnie od tego, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarysowała się rozbieżność w kwestii oceny represyjnego charakteru deportacji w ramach przymusowej kolektywizacji wsi na terenach b. ZSRR, wątpliwość wywołuje również kwestia obywatelstwa polskiego osób ubiegających się obecnie o status osoby podlegającej represjom w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w zaskarżonym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny położył nacisk na to, aby osoba ubiegająca się o uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach wykazała, iż czynnie walczyła o niepodległość lub suwerenność Polski, bądź podlegała represjom z powodu znanej w środowisku lub miejscu zamieszkania jej przynależności do narodu polskiego, czy też aktywnej działalności w interesie polskości. Samego faktu posiadania przez tę osobę obywatelstwa polskiego w tym okresie nie uważał Naczelny Sąd Administracyjny za okoliczność niezbędną dla przyznania uprawnień. Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę Sąd Najwyższy rozważył, co nas-tępuje: Przy rozpatrywaniu przedstawionego zagadnienia prawnego oceny wymagały dwie kwestie: czy deportacja w ramach przymusowej akcji kolektywizacji wsi przepro-wadzanej przez władze b. ZSRR, z miejsca stałego zamieszkania na terenie Litwy Kowieńskiej (w momencie deportacji Litewskiej SRR), może być traktowana jako represja w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach oraz czy o na-byciu uprawnień z tej ustawy decyduje posiadanie obywatelstwa polskiego w dniu wejścia jej w życie, lub też w okresie podlegania represjom. Rozpatrując te kwestie Sąd Najwyższy doszedł do następujących wniosków. Deportacja w okresie kolektywizacji przeprowadzanej przymusowo przez władze byłego ZSRR stanowiła akt represji z przyczyn politycznych, bądź narodowościowych wobec określonych osób. Jak wiadomo z przekazów historycznych akcja "rozku-łaczania" przebiegała niejednolicie wobec osób pozbawianych własności ziemi i domów. Nie wszystkie te osoby, mimo poddania ich gospodarstw czy majątków ko-lektywizacji, były deportowane. O deportacji przebiegającej w warunkach drastycznych, poprzedzanej często, jak to miało też miejsce wobec wnioskodawczyni, aresztowaniem, decydowały względy polityczne i narodowościowe. O przebiegu akcji "rozkułaczania" decydowała celowa chęć wyniszczenia określonej grupy ludzi do której władze byłego ZSRR miały zastrzeżenia polityczne czy narodowościowe. Deportacja, która jeżeli chodzi o transport, odbywała się w warunkach urągających człowieczeństwu, a następnie prowadziła do "skazania" osób, które transport przetrwały, na życie w skrajnie trudnych i prymitywnych warunkach na Syberii, była aktem represji politycznej a także, przy wyborze osób, narodowościowej. W konsekwencji Sąd Najwyższy nie dostrzega przeszkód do zastosowania art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b, przepisów ustawy o kombatantach do osób, które w ramach akcji "rozkułaczania" zostały deportowane w głąb b. ZSRR. Analogiczny pogląd wyraził w pisemnym wniosku Departament Prokuratury Ministerstwa Sprawiedliwości, przyjmując, że taka ocena charakteru deportacji jest oczywista, a osoby deportowane w ramach tych specyficznych dla b. ZSRR akcji kolek-tywizacji należy uznać za podlegające represji określonej w art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy. W stanie faktycznym, na którym oparte zostało zagadnienie prawne, będące przedmiotem uchwały, wnioskodawczyni przybyła do Polski jako repatriantka w 1955 r. Z posiadanej przez nią Karty Ewidencyjnej Repatrianta wynika, że w chwili repatriacji legitymowała się obywatelstwem polskim i deklarowała swoją przynależność do narodu polskiego. Tereny, z których została deportowana w 1949 r. nie należały przed wybuchem II wojny światowej do Rzeczypospolitej Polskiej, były to tereny państwa litewskiego. Uznając deportację w związku z przymusową kolektywizacją wsi za represję o podłożu politycznym, a nierzadko narodowościowym Sąd Najwyższy przeszedł do ko-lejnej kwestii: czy warunkiem nabycia uprawnień z ustawy o kombatantach przez osobę, która podlegała tego rodzaju represjom jest posiadanie przez nią obywatelstwa polskiego w chwili występowania o przyznanie uprawnień z tej ustawy, czy też ponadto warunkiem przyznania tych uprawnień jest posiadanie obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom. Ustawa o kombatantach jest aktem prawnym o szczególnym charakterze, który po raz pierwszy stwarza możliwość uzyskania uprawnień nie tylko za działalność kombatancką, ale także za cierpienia zadane wielu obywatelom Państwa Polskiego przez władze III Rzeszy i ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radziec-kich ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych... Tak stanowi preambuła do tej ustawy. Preambuła ta składa się z trzech akapitów. Pierwszy z nich odnosi się do tych obywateli polskich, którzy walczyli o suwerenność i niepodległość ojczyzny, drugi do tych obywateli polskich, którzy doznali cierpień z przyczyn narodo-wościowych, politycznych i religijnych. Trzeci zawiera deklarację szacunku oraz szczególnej troski i opieki ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych w równej mierze dla kombatantów i ofiar represji. Odpowiedź na pytanie, czy o uprawnienia z ustawy o kombatantach mogą ubiegać się także osoby, które w okresie podlegania represjom nie były obywatelami polskimi, w sposób prosty i jednoznaczny nie wynika ani art. 21 ust. 1 ani też z art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach. Dlatego też tej odpowiedzi szukać należało także w preambule do ustawy o kombatantach oraz przez wykładnię celowościową. Gdyby celem ustawy było objęcie nią tylko osób będących obywatelami polskimi w okresie represji, to konstrukcja art. 21 powinna być inna. Skoro art. 21 ustawy o kombatantach stanowi, że uprawnienia przewidziane w ustawie przysługują osobie, która "posiada obywatelstwo polskie" lub "posiadała je w okresie działalności komba-tanckiej, bądź w okresie podlegania represjom", to przyjęcie założenia, iż warunkiem nabycia uprawnień z powodu podlegania represjom jest posiadanie obywatelstwa polskiego w okresie represji pozostawałoby w sprzeczności z treścią tego przepisu. Ustawa ma na celu wyrównanie krzywd (w miarę jej założeń), zarówno tym którzy byli aktywni w prowadzeniu działalności kombatanckiej na rzecz suwerenności i niepodległości ojczyzny, jak i tym, obywatelom Państwa Polskiego, którym zadano cierpienia ze względów narodowościowych, politycznych bądź religijnych. Dobrodziejs-twem ustawy objęta jest więc też ta grupa obywateli Państwa Polskiego, która doznała cierpień nie prowadząc działalności dla obrony niepodległości, czy suwerenności Ojczyzny, a przyczyną tych cierpień były "tylko" względy polityczne, narodowościowe czy religijne. Ustawodawca nie określił jednoznacznie, czy przez "obywateli Państwa Pols-kiego" rozumiał tylko tych, którzy w czasie represji byli obywatelami Państwa Polskiego, ale nie określił też jednoznacznie, że brak obywatelstwa polskiego w chwili represji oznaczał pozbawienie uprawnień ustawowych. Przeciwko takiej koncepcji przemawia też art. 21 ust. 1 ustawy, rozgraniczający możliwość uzyskania uprawnień przez tych, którzy są obywatelami polskimi w chwili występowania o nie od tych, którzy byli nimi w okresach działalności kombatanckiej, czy podczas represji. Treść art. 21 pozwala na przyjęcie, iż uprawnienia z ustawy o kombatantach nie są ograniczone tylko do tych osób, które w czasie podlegania represjom były obywatelami polskimi. Odmienna, zwężająca interpretacja tego przepisu byłaby nie uzasadniona i sprzeczna z celami ustawy. Dlatego kryterium obywatelstwa polskiego w okresie represji nie może być decydujące przy ocenie uprawnień przysługujących z mocy ustawy. Zdaniem Sądu Najwyższego nie można jednak całkowicie abstrahować przy ocenie przyczyn represji od związku osoby represjonowanej z narodowością polską. Odmienna interpretacja prowadziłaby do niczym nieuzasadnionego i nie leżą-cego w intencji ustawodawcy rozszerzenia zakresu podmiotowego ustawy na te osoby, które wprawdzie podlegały represjom, ale w czasie tych represji nie miały żadnych więzi narodowościowych, czy obywatelskich z Państwem Polskim, a obywatelstwo uzyskały później, w wiele dziesiątków lat po okresie represji. Do tak daleko idącej interpretacji nie upoważnia wykładnia przepisów ustawy ani też treść preambuły. Dlatego też Sąd Najwyższy przyjął, iż możliwość objęcia upraw-nieniami przewidzianymi w ustawie dotyczy tych osób podlegających represjom w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b, które w czasie represji były związane z Polską, a w chwili zgłaszania wniosku o te uprawnienia są obywatelami polskimi. ========================================