III CO 42/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysława Z. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy skuteczność testamentu, przez który spadkodawca odwołał poprzedni testament, należy oceniać według stanu rzeczy istniejącego w chwili śmierci spadkodawcy, czy też w chwili sporządzenia drugiego testamentu? W razie rozstrzygnięcia powyższego zagadnienia w sensie drugiej ewentualności, czy pozostaje w mocy testament odwołany testamentem szczególnym, który utracił moc w myśl art. 85 prawa spadkowego?"udzielił następującej odpowiedzi:"Skuteczność testamentu należy ocenić według stanu rzeczy istniejącego w chwili śmierci spadkodawcy. Testament szczególny, który w myśl art. 85 § 1 prawa spadkowego utracił moc prawną, nie wywołuje skutku prawnego odwołania wcześniejszego (wcześniejszych) testamentu".Uzasadnienie faktyczneTestament jest czynnością prawną ściśle jednostronną, mającą zgodnie z wolą spadkodawcy i istotą tej czynności wywołać skutki prawne dopiero po śmierci testatora. Jako czynność prawna zdziałana na wypadek śmierci (mortis causa) testament, choć ważnie sporządzony nie wywołuje za życia spadkodawcy skutków prawnych, nie wiąże testatora, który - jak stanowi art. 90 § 1 pr. spadk. - może w każdym czasie odwołać zarówno cały testament, jak i zawarte w nim poszczególne rozporządzenia, i to nawet wówczas, gdy zrzeka się odwołania. Zrzeczenie się prawa odwołania jest nieważne (art. 90 § 2 pr. spadk).Jeżeli spadkodawca odwołał poprzedni testament, sporządzając nowy wyraźnie odwołujący poprzedni lub nie dający się pogodzić z testamentem wcześniejszym (art. 91 § 1 zd. pierwsze, art. 92 § 1 i art. 93 pr. spadk.), to skuteczność tego odwołania może być oceniana dopiero po śmierci spadkodawcy według stanu rzeczy istniejącego w chwili otwarcia spadku. Testament bowiem odwołujący (wyraźnie lub dorozumianie) testament wcześniejszy jest również tylko czynnością prawną na wypadek śmierci nie pociągającą za życia spadkodawcy skutków prawnych.Gdyby już w chwili sporządzenia nowego (odwołującego) testamentu wcześniejszy testament miał być uchylony (w całości lub w części), to nie dałoby to pogodzić się z istotą czynności na wypadek śmierci, a - co ważniejsze - nie pozwalałoby to na uwzględnienie tych zdarzeń, które nastąpiły po sporządzeniu testamentu odwołującego, mają zaś wpływ na moc, ważność lub wykładnię testamentu odwołującego. Zagadnienie więc ma znaczenie nie tylko teoretyczne.Gdy spadkodawca sporządził testament szczególny odwołujący testament poprzedni, to skutek prawny odwołania - jak wyjaśniono wyżej - na razie nie następuje. Oba testamenty (wcześniejszy i późniejszy) istnieją nadal i żaden z nich za życia spadkodawcy, mimo ważności, nie wywołuje skutków prawnych. Jeżeli przed śmiercią spadkodawcy powyższy testament szczególny z przyczyny przewidzianej w art. 85 § 1 pr. spadk. utracił moc prawną, to skutek prawny odwołania wcześniejszego testamentu nie wchodzi już w ogóle w rachubę. Sytuacja jest taka sama, jak by testamentu szczególnego nie sporządzono lub sporządzono go w sposób nieważny.Ustawodawca wychodzi z założenia, że testator zna prawo i świadom jest utraty mocy testamentu szczególnego i wynikających stąd konsekwencji, a jeżeli mimo to nie sporządza nowego testamentu, godzi się na skutki wynikające z poprzedniego testamentu. Stanowisko ustawy jest niewątpliwie rygorystyczne, niemniej jednak z punktu widzenia ogólnych zasad prawnych konieczne.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji.