III CO 44/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: F. Błahuta, S. Gross, J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Policzkiewicz, B. Łubkowski, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora L. Karłowskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 maja 1965 r. o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy pomimo uchylenia przepisów art. 279-289 prawa rzeczowego i nierecypowania przez kodeks cywilny instytucji ciężaru realnego dopuszczalne jest po dniu 31 grudnia 1964 r. dokonywanie w księgach wieczystych wpisu ciężaru realnego dla zabezpieczenia należności Skarbu Państwa z tytułu nie zapłaconej ceny działki i inwentarza nadanych lub nabytych na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej i osadnictwie rolnym?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Ciężary realne dla zabezpieczenia należności Skarbu Państwa z tytułu nie zapłaconej ceny za działki rolne i inwentarz, nabyte na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej i osadnictwie rolnym, mogą być wpisane do ksiąg wieczystych także po 31 grudnia 1964 r. Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia wniosku Ministra Sprawiedliwości o wyjaśnienie zagadnienia prawnego, którego dotyczy niniejsza uchwała, wynika, że niektóre sądy odmawiają - poczynając od dnia 1 stycznia 1965 r. - dokonywania w księgach wieczystych wpisów ciężarów realnych dla zabezpieczenia należności Skarbu Państwa z tytułu nie zapłaconej ceny za działki rolne i inwentarz, nabyte przez rolników na podstawie przepisów o reformie rolnej i o osadnictwie rolnym. Sądy te powołują się na przepis art. 280 pr. rzecz., zgodnie z którym wpis ciężaru realnego do księgi wieczystej miał charakter konstytutywny, i twierdzą, że wobec takiego charakteru tego wpisu państwo nie mogło w następstwie samego nadania ziemi i inwentarza nabyć ciężaru realnego przed dniem 1 stycznia 1965 r. Obecnie zaś nie jest to już możliwe, skoro ciężary realne nie należą do praw rzeczowych znanych aktualnie obowiązującemu ustawodawstwu.Rozumowanie powyższe nie może być uznane za trafne z przyczyn następujących.Nie powinno ulegać wątpliwości, że ciężary realne mające zabezpieczać płatność ceny nabycia ziemi i inwentarza w trybie reformy rolnej lub osadnictwa były i są ciężarami realnymi w rozumieniu prawa rzeczowego z 1946 r. oraz że w zasadzie do ciężarów tych miały - i nadal mają (art. XL przep. wprow. k.c.) - zastosowanie odpowiednie przepisy tego prawa. Wynika to z przepisów przewidujących takie właśnie zabezpieczenie wymienionych należności Skarbu Państwa.Jeżeli chodzi o zabezpieczenie należności za ziemię i inwentarz, nadane rolnikom na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn.: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), to właściwy dla omawianego zagadnienia jest przepis art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233). Przepis ten stanowi, że "jednocześnie z wpisem na rzecz nabywcy prawa własności działki będą wpisane w księdze hipotecznej (wieczystej gruntowej) ograniczenie własności, wynikające z art. 13 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, oraz jako ciężary realne należności z tytułu nie zapłaconej ceny działki i inwentarza. Na obszarze mocy obowiązującej prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, przywilejach i hipotekach z 1818 r. należności z tytułu nie zapłaconej ceny będą wpisane jako ciężar wieczysty w rozumieniu art. 44 tego prawa". Z kolei, z mocy art. XLVIII przep. wprow. prawo rzeczowe, te ostatnie ciężary wieczyste stały się ciężarami realnymi w rozumieniu tego prawa. Jeżeli ustawodawca nie dokonał wyraźnie takiego przekwalifikowania ciężarów realnych w rozumieniu art. 2 wymienionego dekretu przewidzianych dla pozostałego obszaru kraju, to postąpił tak nie dlatego, że chciał pozostawić je jako prawa rzeczowe sui generis, nie przewidziane w powszechnym prawie cywilnym, lecz dlatego, że uważał to za zbędne, ich bowiem natura prawna jest taka sama jak ciężarów realnych przewidzianych w prawie rzeczowym.Jeśli chodzi o zabezpieczenie należności za ziemię i inwentarz nadane rolnikom na podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279), to ten sam problem normuje art. 6 ust. 2 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o mocy prawnej ksiąg wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 66, poz. 410). W myśl tego przepisu "jednocześnie z wpisaniem na rzecz nabywcy prawa własności będzie wpisana w księdze wieczystej jako ciężar realny należność z tytułu nie zapłaconej ceny gospodarstwa (działki)". Jest to więc akt normatywny, który został wydany już po wejściu w życie prawa rzeczowego. Jeżeli zaś tak, to niewątpliwie ustawodawca, mówiąc w nim o ciężarach realnych bez bliższego ich określenia, nawiązywał do ograniczonego prawa rzeczowego, znanego pod tą nazwą prawu cywilnemu.Z tego jednak, że ciężary realne zabezpieczające wymienione wyżej należności Skarbu Państwa były i są ciężarami realnymi w rozumieniu prawa rzeczowego z 1946 r., nie wynika wcale, że miały i mają do nich zastosowanie wszystkie przepisy tego prawa o ciężarach realnych. Niewątpliwie bowiem wmienione przepisy pozostają względem prawa rzeczowego w stosunku legis specialis do lex generalis. To zaś oznacza, że ciężary realne, o których mowa, podlegały i podlegają przepisom prawa rzeczowego tylko o tyle, o ile co innego nie wynika z tych właśnie przepisów szczególnych.Bliższa analiza wymienionych ustaw szczególnych oraz odpowiednich przepisów prawa rzeczowego prowadzi do wniosku, że inaczej aniżeli prawo rzeczowe normują one sposób powstania ciężarów realnych, mających zabezpieczać należności Skarbu Państwa za ziemię i inwentarz, nadane na podstawie przepisów o reformie rolnej lub osadnictwie.Przystępując do wyjaśnienia, w jaki sposób dochodziło do powstania tych właśnie ciężarów realnych, stwierdzić przede wszystkim należy, że problemu tego nie regulowało - i z istoty rzeczy nie mogło regulować - prawo rzeczowe. Prawo to zajmowało się bowiem powstawaniem ciężarów realnych tylko w drodze czynności prawnych. W szczególności ciężarów realnych powstałych w tej drodze dotyczy powołany wyżej art. 280 pr. rzecz., skoro mówi on o "ustanowieniu" ciężaru realnego, a więc posługuje się terminem oznaczającym - tak w prawie rzeczowym, jak i w aktualnie obowiązującym kodeksie cywilnym (por. zwłaszcza art. 245 tego kodeksu) - powstanie ograniczonego prawa rzeczowego w drodze czynności prawnej.Innych źródeł powstawania ciężarów realnych prawo rzeczowe nie przewidywało, tym samym więc nie mogło regulować powstawania ciężarów realnych w innej drodze aniżeli czynność prawna. Jeżeli zaś tak, to sposób powstania ciężaru realnego w następstwie innego zdarzenia mógł być określony tylko w ustawie szczególnej, mianowicie tej, która przewidywała takie wyjątkowe źródło powstania tego ograniczonego prawa rzeczowego. Tak więc w takiej ustawie, a nie w prawie rzeczowym należy szukać odpowiedzi na pytanie, czy do powstania przewidzianych w niej ciężarów realnych konieczny jest wpis do księgi wieczystej.Wymienione wyżej ustawy, przewidujące zabezpieczenie pod postacią ciężarów realnych należności Skarbu Państwa na ziemię i inwentarz nadany w trybie reformy rolnej lub osadnictwa, nie mówią expressis verbis o przesłankach nabycia przez Państwo ciężarów realnych. Z przepisów tych jednak niedwuznacznie wynika, że państwo w każdym wypadku nadania ziemi w trybie reformy rolnej lub osadnictwa uzyskuje takie właśnie zabezpieczenie swych należności. Uzyskanie przez państwo ciężaru realnego, o którym mowa, jest więc automatycznym skutkiem aktu nadania ziemi i inwentarza. Normujące tę kwestią przepisy mówią wprawdzie o wpisie do księgi wieczystej - zarówno prawa własności nadanej ziemi, jak i ciężaru realnego, jednakże chodzi w nich oczywiście o wpis deklaratywny, prawa te bowiem (własność dla rolnika oraz ciężar realny dla państwa) powstają na skutek samego aktu nadania.Taki sam wniosek wynika zresztą także z faktu, że wymienione ustawy, regulujące - jak zaznaczono - sposób powstania przewidzianych w nich ciężarów realnych, nie zawierają odpowiednika art. 280 pr. rzecz., tzn. przepisu, który by dla powstania tych ciężarów przewidywał konstytutywny wpis do księgi wieczystej. Prawotwórczy charakter wpisu jest w naszym systemie prawnym wyjątkiem od zasady, obowiązującym tylko wtedy, gdy tak stanowi wyraźny przepis. Skoro więc wymienione ustawy takiego wyjątku nie przewidują, to wpis przewidzianego w nich ograniczonego prawa rzeczowego ma charakter deklaratywny.Takie stanowisko ustawodawcy nie jest zresztą dziełem przypadku. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że mechanizm powstawania ciężarów realnych, na który składa się wpis do księgi wieczystej jako jedna z przesłanek ich powstania, jest dostosowany do wypadków powstania tych ograniczonych praw rzeczowych w drodze czynności prawnej. Ze względu bowiem na wyjątkowy charakter tego prawa, wyrażający się w tym, że polegało ono na pozytywnych świadczeniach ze strony właściciela nieruchomości obciążonej, a więc na daleko idącym obciążeniu własności ze skutkiem erga omnes, taki rygoryzm w sferze obrotu cywilnoprawnego był usprawiedliwiony.Tak daleko idąca ostrożność nie byłaby natomiast uzasadniona w razie nabywania przez państwo ciężarów realnych w trybie administracyjnym, stworzonym w myśl odpowiednich przepisów w związku z realizacją zasadniczej przebudowy ustroju rolnego. W takim bowiem wypadku chodzi o skutki prawne nadania ziemi powszechnie znane.W konkluzji dotychczasowych rozważań należy więc uznać, że ciężary realne przewidziane przez wymienione akty normatywne z roku 1946 i 1947 powstały już z chwilą nadania rolnikom ziemi w trybie reformy rolnej lub osadnictwa i że ich wpis do księgi wieczystej miał zawsze charakter deklaratywny. Jeżeli zaś tak, to nie ma przeszkód, żeby były one obecnie wpisywane do ksiąg wieczystych. Ustawodawca uznaje bowiem nadal te prawa rzeczowe, których powstanie po wejściu w życie kodeksu cywilnego nie jest już możliwe, ale które powstały przed tą datą (art. XL przep. wprow. k.c.).Z tych przyczyn, skoro jedyna przesłanka rozumowania tych sądów, które odmawiają wpisów do ksiąg wieczystych ciężarów realnych stanowiących zabezpieczenie płatności ceny ziem i inwentarza, nadanych rolnikom w trybie reformy rolnej i osadnictwa, okazała się nieuzasadniona, to na postawione składowi 7 sędziów pytanie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji niniejszej uchwały.