III CO 47/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), H. Gorazdowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Warzywa-Owoce" w P. przeciwko Marianowi W., Zenonowi M. i Janowi Ł. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy zastrzeżenie »bez protestu«, o jakim jest mowa w art. 46 prawa wekslowego, musi być odrębnie podpisane nawet w wypadku, gdy zastrzeżenie zamieszczono w treści weksla objętej podpisem osoby, od której zastrzeżenie pochodzi?"udzielił następującej odpowiedzi:"Zastrzeżenie »bez kosztów«, »bez protestu« przewidziane w art. 46 prawa wekslowego nie wymaga odrębnego podpisu dłużnika wekslowego (wystawcy, poręczyciela, indosanta), jeżeli zostało zamieszczone w treści weksla objętej podpisem tego dłużnika, od którego zastrzeżenie pochodzi."Uzasadnienie faktycznePrzy rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego objętego sentencją uchwały Sąd Najwyższy kierował się następującymi przesłankami.Artykuł 45 ust. 1 prawa wekslowego z 14.XI.1924 r. (Dz. U. Nr 100, poz. 926) stanowił, że wystawca weksla, indosant albo poręczyciel - przez zastrzeżenie: "bez kosztów", "bez protestu" lub przez inne równoznaczne - mogą zwolnić posiadacza weksla od protestu z powodu nieprzyjęcia lub niezapłacenia jako warunku zwrotnego poszukiwania.Obowiązujące obecnie prawo wekslowe z 28.IV.1936 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 282) zawiera w art. 46 ust. 1 treść identyczną z powołanym wyżej art. 45 ust. 1 prawa wekslowego z 1924 r., z tą jedynie różnicą, że dodano w nim słowa: (zastrzeżenie) "napisane na wekslu i podpisane".Powyższa zmiana redakcji obecnego art. 46 prawa wekslowego dała podstawę do poglądu, że zastrzeżenie "bez kosztów", "bez protestu" wymaga dla swej ważności odrębnego podpisu dłużnika wekslowego, niezależnie od podpisu stwarzającego zobowiązanie wekslowe. Wysunięty został w szczególności argument, że skoro art. 46 prawa wekslowego żąda wyraźnie podpisania zwolnienia od protestu, chociaż zwolnienie takie może pochodzić tylko od osoby podpisanej już na weksla (w charakterze wystawcy, poręczyciela czy indosanta), to w takim razie oświadczenie zwalniające od protestu powinno być podpisane odrębnie; ten podpis dłużnika wekslowego, który stanowi podstawę jego zobowiązania wekslowego, nie wystarczy do nadania mocy prawnej zwolnieniu od protestu, pochodzącemu od tego dłużnika. Innymi słowy, według zwolenników tego poglądu w wypadku takim konieczne byłyby dwa podpisy dłużnika wekslowego: jeden stanowiący podstawę zobowiązania wekslowego i drugi zwalniający posiadacza weksla od obowiązku dokonania protestu.Należy jednak zauważyć, że już bezpośrednio po wejściu w życie prawa wekslowego z 1936 r. zwrócono uwagę na to, że tego rodzaju konsekwencje art. 46 odbiegają daleko od praktyki obrotu wekslowego. Wyrażane były w związku z tym poglądy, że chociaż art. 46 wymaga podpisania klauzuli zwalniającej od protestu, to jednak osobny podpis jest zbędny, jeżeli klauzula ta została zamieszczona w treści weksla, indosu lub poręczenia, pokrytej podpisem osoby, od której pochodzi.W sprawie niniejszej Sąd Powiatowy uznał za trafny pierwszy z wyżej zreferowanych poglądów i dlatego uchylając nakaz zapłaty, oddalił (bądź odrzucił) pozew w stosunku do indosantów. Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia omawiane zagadnienie prawne, jako budzące poważne wątpliwości.Sąd Najwyższy nie podzielił takiej wykładni art. 46 prawa wekslowego, która nakazuje w każdym wypadku odrębne podpisanie zastrzeżenia zwalniającego od protestu.Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że zmiana art. 46 (poprzednio art. 45) prawa wekslowego nastąpiła w wyniku dostosowania nowego prawa do konwencji genewskich z 7.VI.1930 r., zawierających jednolite prawo wekslowe i ratyfikowanych przez Polskę (Dz. U. z 1937 r. Nr 26, poz. 176). Zmieniona redakcja art. 46 niekoniecznie więc była wyrazem dążenia do merytorycznej zmiany praktyki istniejącej pod rządami poprzedniego prawa, mogła ona bowiem zmierzać jedynie do ujednolicenia pod względem redakcyjnym tekstu przepisów polskiego prawa wekslowego z konwencjami genewskimi. Znajduje to potwierdzenie w fakcie, że w art. 46 dodano wyrazy: zastrzeżenie "napisane na wekslu", chociaż wyrazy te nie wniosły nic nowego do poprzedniego tekstu prawa. Również bowiem pod rządami art. 45 prawa wekslowego z 1924 r. oczywiste było, że zwolnienie od protestu musi być napisane na wekslu, i w tym kierunku szła też jednolita wykładnia i praktyka. Wprowadzenie powyższych słów do tekstu art. 46 było zatem podyktowane wyłącznie dążeniem do nieodbiegania od dosłownego tekstu konwencji genewskich zawierających jednolite prawo wekslowe (tekst konwencji - Dz. U. z 1937 r. Nr 26, poz. 175).Jeśli chodzi o dodanie słów: zastrzeżenie "podpisane", to nie można nie przypisać mu żadnej treści już choćby ze względu na argumentację przytoczoną na wstępie. Z drugiej jednak strony niepodobna przyjąć, żeby słowa te oznaczały, iż zawsze i w każdej sytuacji konieczny jest dwukrotny podpis na wekslu tej samej osoby: jeden w celu podjęcia zobowiązana wekslowego, a drugi w celu zaakceptowania klauzuli zwalniającej od protestu. Takie stanowisko byłoby wyrazem zbyt daleko idącej formalistyki przy uwzględnieniu nawet formalnego charakteru weksla i przepisów z nim związanych.Dlatego też - przyjmując zgodnie z art. 46 prawa wekslowego, że zastrzeżenie zwalniające od protestu powinno być podpisane - kwestię sposobu tego podpisania należy uzależnić od tego, czy zastrzeżenie powyższe wchodzi w skład samego zobowiązania wekslowego i stanowi jego integralną część, czy też ma charakter samodzielnego oświadczenia nie związanego z innym oświadczeniem wekslowym. W tym pierwszym wypadku zbędne jest odrębne podpisanie zastrzeżenia zwalniającego od protestu, albowiem jest już ono objęte podpisem pod całością tekstu zobowiązania wekslowego, w drugim natomiast potrzebne jest osobne podpisanie zastrzeżenia.W najbardziej typowej i najczęstszej sytuacji, gdy zwolnienie od protestu pochodzi od wystawcy weksla, dokonuje on tego zwykle w ten sposób, że odpowiednie zastrzeżenie zamieszcza w samym tekście zobowiązania wekslowego na przedniej stronie weksla przy pomocy słów "zapłacę bez protestu za ten weksel (...)" lub innych słów równorzędnych.Nie może budzić wątpliwości, że podpis wystawcy pod tak sformułowaną treścią weksla obejmuje zarówno samo zobowiązanie wekslowe, jak i zwolnienie posiadacza weksla od protestu. Brak byłoby rozsądnych przesłanek do dzielenia powyższego oświadczenia na dwie części i stawiania warunku, żeby wystawca osobno podpisał słowa "zapłacę za ten weksel" i osobno słowa "bez protestu". W tej przeto sytuacji odrębny podpis wystawcy pod klauzulą zwalniającą od protestu jest zbędny. Podpis wystawcy pod zobowiązaniem wekslowym, czyni skutecznym i ważnym zastrzeżenie zwalniające od protestu, zawarte w tekście tego zobowiązania.Należy przy tym podnieść, że w tej najbardziej typowej sytuacji, gdy zastrzeżenie "bez protestu" pochodzi od wystawcy, kwestia, czy i w jaki sposób będzie ono podpisane również przez indosanta bądź poręczyciela, jest bezprzedmiotowa. Zgodnie bowiem z art. 46 ust. 3 prawa wekslowego zastrzeżenie pochodzące od wystawcy skuteczne jest wobec wszystkich dłużników wekslowych. Jeżeli więc wystawca dokona zastrzeżenia "bez protestu", to posiadacz weksla może czynić zwrotne poszukiwania przeciwko wszystkim dłużnikom (indosantom, poręczycielom) bez dokonywania protestu. Gdyby posiadacz w takiej sytuacji dokonał protestu, sam poniósłby jego koszty.W konsekwencji zagadnienie, w jaki sposób indosant (poręczyciel) może zwolnić posiadacza weksla od protestu, staje się aktualne tylko wówczas, gdy brak jest odpowiedniego zastrzeżenia pochodzącego od wystawcy. W tej też sytuacji aktualne stają się słowa użyte w art. 46 prawa wekslowego, że zastrzeżenie "bez protestu" powinno być napisane na wekslu i podpisane. Należy bowiem uważać, że zastrzeżenie to powinno być podpisane odrębnie przez każdą z osób, od której pochodzi. Do skuteczności zatem zastrzeżenia pochodzącego od indosanta bądź poręczyciela konieczne jest, żeby klauzula zwalniająca od protestu znalazła się w treści oświadczenia przez każdego z nich podpisanego. Tak więc poręczyciel powinien napisać np. "poręczam bez kosztów" i złożyć swój podpis pod tym oświadczeniem, a indosant, jeśli jego indos ma charakter indosu in blanco (art. 13 ust. 2 prawa wekslowego), powinien obok swego podpisu zamieścić słowa wskazujące na zwolnienie od protestu. Zgodnie bowiem z tym, co wyżej powiedziano, tylko wówczas, gdy zastrzeżenie zwalniające od protestu mieści się w samej treści poręczenia lub indosu, zbędny jest dodatkowy podpis poręczyciela lub indosanta pod tym zastrzeżeniem.Z powyższych rozważań wynika wreszcie, że dodatkowy podpis dłużnika wekslowego (wystawcy, poręczyciela, indosanta) byłby potrzebny tylko wówczas, gdyby samo zastrzeżenie "bez protestu" zamieszczone było nie w treści weksla, poręczenia czy indosu, lecz w jakimkolwiek innym miejscu weksla jako samodzielne oświadczenie nie wchodzące w skład innego zobowiązania wekslowego. W tym bowiem wypadku (w praktyce zresztą raczej wyjątkowym) nie można by uważać, że podpis pod zobowiązaniem wekslowym "pokrywa" zastrzeżenie zwalniające od protestu, zastrzeżenie więc takie dla swej ważności musiałoby być podpisane odrębnie przez osoby, od których pochodzi i tylko wobec tych osób byłoby skuteczne.Wywody powyższe nie byłyby wyczerpujące, gdyby ich nie uzupełnić kwestią skuteczności zastrzeżenia "bez protestu" przy wekslu niezupełnym (in blanco), który w obecnej praktyce występuje najczęściej i jest zresztą przedmiotem sporu w sprawie niniejszej.Jest oczywiste, że późniejsze wypełnienie wekslu in blanco klauzulą "bez protestu" jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy zezwala na to porozumienie stron; w przeciwnym razie posiadacz weksla może się narazić na zarzut uzupełnienia weksla niezgodnie z zawartym porozumieniem (art. 10 prawa wekslowego).Przy założeniu, że zgoda taka istnieje i że pochodzi od wystawcy, posiadacz weksla powinien uzupełnić go w ten sposób, żeby klauzulę "bez protestu" umieścić na przedniej stronie weksla w treści zobowiązania wekslowego wystawcy. Klauzula taka nie wymaga wówczas żadnych dodatkowych podpisów i jest skuteczna wobec wszystkich dłużników wekslowych zgodnie z art. 46 ust. 3 prawa wekslowego.Jeżeli natomiast zgoda na tego rodzaju klauzulę pochodzi tylko od indosanta (jak w sprawie niniejszej) lub poręczyciela, powinna ona być zamieszczona w treści właściwego indosu lub poręczenia. Umieszczenie klauzuli "bez protestu" w innym miejscu czyniłoby ją bezskuteczną, chyba że zostałaby - o czym wyżej była mowa - odrębnie podpisana.Należy nadmienić, że dla uniknięcia ujemnych skutków nieprawidłowego wypełnienia weksla in blanco późniejszym zastrzeżeniem zwalniającym od protestu, wyrażających się w ewentualnej niemożności zwrotnego poszukiwania w stosunku do indosantów, najwłaściwsza wydaje się praktyka zaopatrywania weksla in blanco klauzulą "bez protestu" w treści zobowiązania wekslowego jeszcze przed jego podpisaniem przez wystawcę i inne osoby zobowiązane wekslowo. Złożenie bowiem w takiej sytuacji podpisów na wekslu oznacza bezwarunkową skuteczność zastrzeżenia zwalniającego posiadacza weksla od dokonania protestu.Trzeba wreszcie zauważyć, że cała objęta pytaniem prawnym Sądu Wojewódzkiego problematyka nie ma istotnego znaczenia, gdy chodzi o odpowiedzialność akceptanta przy wekslu trasowanym i wystawcy przy wekslu własnym (co Sąd Powiatowy, jak widać z uzasadnienia, przeoczył). Akceptant weksla trasowanego i wystawca weksla własnego odpowiadają bowiem za zobowiązanie wekslowe zawsze, a więc niezależnie od tego, czy protest został dokonany i czy zwolnili posiadacza weksla od protestu (art. 53 i art. 104 prawa wekslowego).Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.