III CO 50/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), H. Gorazdowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniny G. przeciwko Ewie K., Stanisławowi K., Bronisławie K. i Helenie B. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu (Ośrodek w Kaliszu) do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy przepis art. 5 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych (Dz. U. Nr 101, poz. 581; zmiana Dz. U. z 1936 r. Nr 3, poz. 22) odnosi się również do formy testamentu sporządzonego za granicą przez obywatela polskiego, w szczególności - czy ważny jest testament obywatela polskiego sporządzony za granicą, a czyniący jedynie zadość wymogom prawa obowiązującego w miejscu sporządzenia testamentu?"udzielił następującej odpowiedzi:"Testament sporządzony przez obywatela polskiego za granicą, odpowiadający co do formy prawu miejsca jego sporządzenia, jest pod względem formy ważny na obszarze Polski."Uzasadnienie faktyczneAntonina G. domagała się od Sądu Powiatowego w Kaliszu, by ogłosił testament sporządzony w Australii dnia 14 sierpnia 1961 r. przez jej brata, Józefa K., zmarłego 16 sierpnia 1961 r. oraz by stwierdził, że na mocy tego testamentu dziedziczy ona cały spadek po zmarłym.Sąd Powiatowy wniosek oddalił, przytaczając, m.in. następujące uzasadnienie swego rozstrzygnięcia:Spadkodawca Józef K. był obywatelem polskim, zmarł w Australii, przy czym w miejscu zgonu sporządził testament, w którym ustanowił jako jedyną swą spadkobierczynię Antoninę G. Testament ten jest jednak nieważny, gdyż przy jego sporządzeniu nie została zachowana żadna z form przewidzianych przez obowiązujące w Polsce prawo spadkowe.Rozpoznając rewizję uczestników postępowania, Sąd Wojewódzki na mocy art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając na to pytanie odpowiedzi, zważył, co następuje:Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego - jak wynika z motywów przedstawionego pytania prawnego - powstały przy zestawieniu przepisów art. 5 i art. 29 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych (Prawo prywatne międzynarodowe - Dz. U. Nr 101, poz. 581).Art. 5 stanowi, że forma czynności prawnej podlega prawu, które właściwe jest dla samej czynności; wystarczy jednak zastosowanie się do prawa obowiązującego w miejscu sporządzenia czynności, jeżeli to miejsce nie jest wątpliwe".Zastosowanie członu drugiego tego przepisu w stosunku do testamentów może - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nastręczać wątpliwości ze względu na brzmienie art. 29 międzynarodowego prawa prywatnego, w myśl którego "rozporządzenia ostatniej woli i umowy o prawa spadkowe podlegają prawu ojczystemu spadkodawcy z czasu sporządzenia tych czynności".Źródłem tych wątpliwości, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, jest zagadnienie, jaki jest wzajemny stosunek przepisów art. 5 i art. 29, a mianowicie, czy art. 29 nie należy traktować jako przepisu szczególnego w stosunku do art. 5.Przepis art. 5 jest w tym sensie "ogólny", że dotyczy formy wszelkich czynności prawnych, jeśli w tym przedmiocie nie ma odmiennego unormowania szczególnego, jak np. w art. 6.Takich przepisów szczególnych co do formy rozporządzeń ostatniej woli brak. W szczególności nie można uznać za szczególny - w stosunku do art. 5 - przepisu art. 29, ponieważ obydwa te przepisy normują inne zagadnienia. Art. 29, nakazując stosowanie do rozporządzeń ostatniej woli prawa ojczystego spadkodawcy, nie ma na względzie formy ich sporządzenia, gdyż formy tej dotyczy art. 5. Natomiast art. 29 w zakresie wymagań ważności rozporządzeń ostatniej woli normuje zagadnienie swobody testowania i jej ograniczeń, zdolności i woli testowania itp.Trzeba nadmienić, że zagadnienie przedstawione przez Sąd Wojewódzki było już w ten sam sposób rozstrzygane w orzecznictwie Sądu Najwyższego okresu międzywojennego (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1935 r. C II 1299/35, "Przegląd Prawa i Administracji" z 1936 r., poz. 139).