2 CR 539/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Szczerski, T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefy O. przeciwko Kazimierze O. o unieważnienie testamentu, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Busku Zdroju Wydział Zamiejscowy w Stopnicy z dnia 15 lipca 1959 r.,zaskarżony wyrok zmienił i ustalił, że testament małżonków Jana i Józefy O., sporządzony dnia 15 maja 1956 r. przed przewodniczącym GRN w K., jest nieważny.Uzasadnienie faktycznePowódka i mąż jej Jan O. ustanowili w testamencie z dnia 15 maja 1956 r. pozwaną, siostrzenicę Jana O., wyłączną spadkobierczynią każdego z nich, w ten sposób, że zeznali swoją ostatnią wolą do wspólnego protokołu przed przewodniczącym Prezydium GRN w K. Po śmierci męża w dniu 30 października 1957 r. powódka zakwestionowała ważność testamentu męża na tej podstawie, że jest on sprzeczny z przepisem art. 74 pr. spadk., i odwołując swe własne oświadczenie ostatniej woli zawarte w tym testamencie, żąda w pozwie uznania go za nieważny. Sąd Powiatowy powództwo oddalił, wychodząc z założenia, że przewodniczący Prezydium GRN spisał testament wspólny tylko wskutek nieznajomości ustawy, co jest jednak nieszkodliwe, gdyż wskutek odwołania testamentu przez powódkę protokół zawiera jeszcze tylko oświadczenie ostatniej woli męża powódki, tym samym więc testament nie jest już sprzeczny z art. 74 pr. spadk.Od tego wyroku powódka wniosła rewizję, domagając się jego zmiany i orzeczenia zgodnie z wnioskiem pozwu z tym uzasadnieniem, że testament obu małżonków był z mocy art. 74 pr. spadk. nieważny i jako taki nie mógł być w żadnej części konwalidowany wskutek odwołania go przez jednego z małżonków.Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozpoznania pytanie:"Czy testament zwykły (z art. 80 § 1 pr. spadk.), sporządzony wspólnie przez dwie osoby i z tej przyczyny nieważny (art. 74 pr. spadk.), może być uznany ze względu na nieumiejętność sporządzającej testament osoby urzędowej za testament szczególny każdej z testujących osób (art. 82 pr. spadk.); w przypadku pozytywnym, czy okoliczności, upoważniające do sporządzenia testamentu szczególnego, ustają w tym przypadku po upływie 6 miesięcy od daty sporządzenia testamentu, czy też od chwili dowiedzenia się o jego wadliwości?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozstrzygnięcia, zważył, co następuje:Według art. 74 pr. spadk. dokument, mający charakter testamentu, nie może pod rygorem nieważności zawierać rozporządzeń ostatniej woli więcej aniżeli jednej osoby. Brak jest przepisu, który by w wyjątkowych wypadkach, zwłaszcza gdy osoba spisująca testament nie znała dyspozycji art. 74 pr. spadk., przyznawała testamentowi moc obowiązującą mimo niezastosowania się do tego przepisu.Kwestia, czy możliwe jest usanowanie nieważności rozporządzeń jednego z kilku testatorów w ten sposób, że wszyscy pozostali odwołają swe rozporządzenia - nie wymaga wyjaśnienia w sprawie niniejszej. Usanowanie bowiem testamentu nieważnego wskutek uchybienia art. 74 pr. spadk. przez odwołanie rozporządzeń wszystkich testatorów prócz jednego - nie może nastąpić po śmierci testatora, którego rozporządzenie nie zostało odwołane. Z chwilą bowiem śmierci spadkodawcy spadek przechodzi na osoby, które według okoliczności istniejących w tejże chwili według przepisów ustawy stają się spadkobiercami. Utrata przez nie raz nabytych praw może nastąpić wyłącznie według przepisów prawa spadkowego. Prawo zaś to nie przewiduje zmiany osoby spadkodawcy wskutek konwalidacji nieważnego testamentu po śmierci testatora.Artykuł 74 pr. spadk. wyłącza dopuszczalność mechanicznego połączenia rozporządzeń ostatniej woli kilku osób w jednym dokumencie w ten sposób, że tworzą one jednolity akt. Ustawa nie wyłącza natomiast, wbrew zapatrywaniu Sądu Wojewódzkiego, sporządzenia przez kilka osób, a zwłaszcza małżonków, dwóch czy kilku samodzielnych testamentów, nie przedstawiających części testamentu jednolitego, o treści retrospektywnej, tj. zawierających rozporządzenia, których dokonuje dany testator przez wzgląd na rozporządzenia innego testatora, aczkolwiek bez zawierania z nim w tym przedmiocie umowy. Ustne zaś rozporządzenia tego rodzaju w szczególnym testamencie z art. 82 pr. spadk., dokonane nawet jednocześnie, nie mogą naruszać art. 74 pr. spadk., bo w tym wypadku oświadczenie każdego testatora zachowuje jako rozporządzenie ostatniej woli swoją samodzielność i brak jest (inaczej niż w wypadku sporządzenia dokumentu) substratu łączącego mechanicznie kilka rozporządzeń w jeden testament. Jeżeli więc zachodzą warunki umożliwiające zakwalifikowanie rozporządzeń ostatniej woli kilku osób zawartych w jednym dokumencie jako testament ustny z art. 82 pr. spadk., to uznaniu ich jako samodzielnych testamentów nie naruszających art. 74 nic nie stałoby na przeszkodzie. Jednakże w sprawie niniejszej wymagania do sporządzenia testamentu szczególnego nie zostały spełnione. Z porównania bowiem art. 82 z art. 85 pr. spadk., wynika, że forma szczególnego testamentu z art. 82 nie jest dopuszczalna, jeżeli nie istnieje obawa rychłej śmierci testatora, uniemożliwiająca lub bardzo utrudniająca sporządzenie testamentu zwykłego. Tymczasem, jak to wynika z brzmienia testamentu spornego, nie zachodziły wcale okoliczności, które czynią dopuszczalnym sporządzenie testamentu szczególnego z art. 82 pr. spadk., skoro testatorzy sami przybyli do przewodniczącego GRN z życzeniem sporządzenia przed nim testamentu zwykłego. Testament sporny nie mógłby więc również z art. 82 pr. spadk. czerpać mocy obowiązującej.Z przyczyn powyższych należało na podstawie art. 386 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienić i orzec zgodnie z żądaniem powódki. Postanowienie co do zwrotu kosztów instancji rewizyjnej opiera się na art. 100 i 109 k.p.c.