2 CR 16/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny P. przeciwko Romanowi R., Helenie W., Sławie D., Janowi D. i Józefowi K. o uznanie testamentu za nieważny, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach - Ośrodek w Radomiu z dnia 15 lipca 1960 r.,uchylił zaskarżony wyrok wraz z wyrokiem Sądu Powiatowego w Radomiu z dnia 23.III.1960 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka Anna P. w pozwie skierowanym do Sądu Powiatowego w Radomiu domagała się uznania, że testament sporządzony w dniu 19.X.1957 r. przez nieżyjącego Mieczysława K. jest nieważny. Pozwany Roman R. podczas rozprawy w dniu 23.III.1960 r. podniósł, że testament Mieczysława K. jest ważny jako testament szczególny, gdyż zachodziła obawa rychłej śmierci testatora (zmarł on w dn. 21.X.1957 r.), a wola testatora została podyktowana w obecności czterech świadków. Pozwany wnosił o przeprowadzenie dowodu z zeznań tych świadków, wskazując ich nazwiska i adresy.Sąd Powiatowy w Radomiu wyrokiem z dnia 23.III.1960 r. uznał testament za nieważny. Rewizję pozwanego Romana R. Sąd Wojewódzki - Ośrodek Zamiejscowy w Radomiu oddalił wyrokiem z dnia 15.VII.1960 r.Od powyższego wyroku wniósł w terminie 6-miesięcznym (na skutek podania pozwanego Romana R.) rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL. Skarżący wnosi o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego wraz z wyrokiem Sądu Powiatowego i o przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie istotnych przepisów prawa, a w szczególności art. 218 § 1, 223, 236 i 326 k.p.c. w związku z art. 82 prawa spadkowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Powiatowy stwierdził, że testament z dnia 19.X.1957 r. nie może być uznany za ważny testament szczególny, ponieważ istniała możliwość sporządzenia testamentu zwykłego. Wniosek o istnieniu tej możliwości wyciągnął Sąd Powiatowy z faktu, że testator mieszkał blisko prezydium grom. rady narodowej, oraz z faktu, że w dn. 21.X.1957 r. przewodniczący prezydium GRN był obecny w zwykłym miejscu swego urzędowania i poświadczył podpisy na testamencie.Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że powyższe stanowisko Sądu Powiatowego, podzielone następnie przez Sąd Wojewódzki, narusza postanowienie art. 82 prawa spadkowego, który dopuszcza sporządzenie testamentu szczególnego nie tylko w razie niemożności sporządzenia testamentu zwykłego, lecz także wtedy, gdy sporządzenie takiego testamentu jest bardzo utrudnione.Dla oceny ważności testamentu szczególnego w świetle postanowień art. 82 prawa spadkowego decydujący jest (jeśli nie stracił on ważności na skutek upływu terminu z art. 85 prawa spadkowego) czas sporządzenia testamentu. W związku z powyższym Sąd Powiatowy - przed wydaniem orzeczenia w sprawie co do ważności testamentu jako testamentu szczególnego - powinien był dokonać ustaleń co do okoliczności, w jakich doszło do sporządzenia testamentu Mieczysława K. w dniu 19.X.1957 r. - zwłaszcza że wobec śmierci tegoż w dn. 21.X.1957 r. istnienie w dniu 19.X.1957 r. zasadniczej przesłanki sporządzenia ważnego testamentu szczególnego: obawa rychłej śmierci testatora - było bardzo prawdopodobne.Niezależnie od powyższego uznanie przez Sąd Powiatowy sprawy za dostatecznie wyjaśnioną przed przeprowadzeniem dowodów zgłoszonych przez pozwanego R. narusza przepis art. 223 § 2 k.p.c.W tym stanie rzeczy rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Należało zatem na podstawie art. 396 § 1 i art. 384 w związku z art. 398 k.p.c. zaskarżone wyroki uchylić i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Sąd Powiatowy powinien przede wszystkim ustalić, czy w dniu sporządzenia testamentu, tj. w dniu 19.X.1957 r., sporządzenie testamentu zwykłego było bardzo utrudnione, a w szczególności czy w przekonaniu testatora istniała taka obawa rychłej śmierci, że sprowadzenie przewodniczącego gromadzkiej rady narodowej mógł on uważać za spóźnione. W razie pozytywnego ustalenia powyższych przesłanek należy dopuścić dowód ze świadków zaofiarowanych przez pozwanego R. dla ustalenia, czy testament odpowiada dalszym wymaganiom art. 82 prawa spadkowego, tj. czy został podyktowany przez testatora trzem równocześnie obecnym świadkom. Okoliczność, że dokument stwierdzający treść ostatniej woli testatora został podpisany tylko przez dwóch świadków, nie wyłącza prowadzenia dowodu, że było ich trzech, byleby ich przymiot świadków został należycie udowodniony. Nie ma też istotnego znaczenia fakt, że dokonano szeregu czynności zbędnych z punktu widzenia art. 82 prawa spadkowego, jak np. podpisania dokumentu przez testatora i poświadczenia podpisów przez przewodniczącego gromadzkiej rady narodowej. Sąd Powiatowy będzie miał natomiast na uwadze, że istotą testamentu szczególnego z art. 82 prawa spadkowego jest jego ustność, sporny więc testament będzie mógł ostać się jako szczególny tylko wówczas, gdy zostanie udowodnione, że testator ustnie podał swą ostatnią wolę do wiadomości trzech równocześnie obecnych świadków.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.