III CRN 37/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie SN: A Gola (spraw.), U. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 20 marca 1984 r. na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku H. K. z udziałem T. M i T. K. o stwierdzenie nabycia spadku po J. K. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości, (...), od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 4 sierpnia 1983 r., sygn. akt (…), postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego (…) z dnia 5 maja 1983 r., sygn. akt (…), i sprawę przekazał temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o obowiązku uiszczeniu wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 5 maja 1983 r. Sąd Rejonowy (…) stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 4 marca 1981 r. J. K. z mocy ustawy nabyli: żona H. K. i dzieci T. K. i T. M., każde z nich po 1/3 części. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca zawarł związek małżeński w dniu 5 lutego 1972 r. Na kilka lat przed śmiercią spadkodawcy mieszkali oddzielnie. Spadkodawca zamieszkiwał ze swoim synem, z pierwszego małżeństwa T. K., pochodząca zaś z tego małżeństwa córka I. M., mieszka stale za granicą. W okresie od 27 listopada 1980 r. do 23 grudnia 1980 r. spadkodawca przebywał w szpitalu z powodu zawału serca. Ze szpitala wrócił do swojego mieszkania zajmowanego wspólnie z synem. W dniu 8 lutego 1981 r. w mieszkaniu tym przebywali: syn T., H. R., Ł. B. i T. U. W pewnym momencie spadkodawca poczuł się źle i powiedział: "pamiętajcie, gdyby mi się cos stało, chciałbym aby wszystko odziedziczył mój syn". wobec braku widocznej poprawy mimo podania leku, uczestnik wezwał pogotowie. Przewieziony do szpitala spadkodawca zmarł tam w dniu 4 marca 1981 r. Stwierdzając nabycie spadku na podstawie ustawy, Sąd Rejonowy uznał, że oświadczenie spadkodawcy złożone w dniu 8 lutego 1981 r. nie może być poczytane za testament szczególny w rozumieniu art. 952 k.c. Okoliczności złożenia tego oświadczenia w czasie spotkania towarzyskiego i jego treść, której świadkowie nie mogli dosłownie powtórzyć, przemawiały zdaniem tego Sądu za tym, że oświadczenie to nie wynikało z woli testowania lecz z nastroju chwili i samopoczucia spadkodawcy. Ponadto Sąd ten wyraził zapatrywanie, że świadkowie nie przywiązywali wagi do wypowiadanych przez spadkodawcę słów, nie zostali też wezwani do pełnienia roli świadków testamentu. Podniesiono też w uzasadnieniu postanowienia, że spadkodawca do dnia swej śmierci miał możność sporządzenia testamentu w formie zwykłej.Powyższe postanowienie zaskarżył rewizją uczestnik postępowania T. K., jednak Sąd Wojewódzki w W. postanowieniem z dnia 4 sierpnia 1983 r. rewizję tę oddalił.Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej, zarzucając rażące naruszenie art. 233 § 1, art. 316 § 1 i art. 381 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 931 § 1, art. 941 i art. 952 k.c., wniósł o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego z dnia 4 sierpnia 1983 r. oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temuż Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej podniesiono zasadnie, że zebrany dotąd w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na jednoznaczne stwierdzenie, że oświadczenie spadkodawcy skierowane w dniu 8 lutego 1981 r. do osób obecnych w jego mieszkaniu (H. R., Ł. B. i T. U.) nie miało cech testamentu szczególnego w rozumieniu art. 952 k.c.Przyjmując, że oświadczenie to nie zostało złożone w warunkach przewidzianych w art. 952 § 1 k.c., Sądy zbyt pobieżnie oceniły niewystępowanie przesłanek ustawowych, od których zależała skuteczność testamentu sporządzonego. Otóż według art. 952 § 1 k.c. testament szczególny może być sporządzony wówczas, gdy istnieje obawa rychłej śmierci albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione; skuteczność testamentu sporządzonego w takich sytuacjach uzależniona jest od tego, by spadkodawca oświadczył ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.O ile chodzi o ocenę stanu zdrowia spadkodawcy, to Sądy przepisały zasadnicze znaczenie temu, że był on z zawodu lekarzem i musiał znać stan swego zdrowia i skutki jego pogorszenia w dniu 8 lutego 1981 r. Ponieważ po zażyciu lekarstwa spadkodawca poczuł się lepiej mógł on - według Sądu Rejonowego - sporządzić natychmiast testament (chodziło o testament zwykły). Nie dostrzeżono jednak, że mimo poprawy (w ocenie Sądów) stanu zdrowia spadkodawcy po zażyciu lekarstwa musiał on być przewieziony i umieszczony w szpitalu i zmarł tam w dniu 4 marca 1981 r. W ocenie lekarzy leczących spadkodawcę stan jego zdrowia po 8 lutego 1981 r. przedstawiał się inaczej niż oceniały go Sądy. Przede wszystkim chorego reanimowano, w czasie pobytu na oddziale kardiologicznym wystąpiło dwukrotnie nagłe zatrzymanie krążenia, a w czasie trzech tygodni pobytu w Zakładzie Anestezjologii i Reanimacji Akademii Medycznej stan chorego był bardzo ciężki (por. odpis historii choroby (…)). Tego rodzaju stan chorego mógł uzasadniać obawę rychłej jego śmierci zwłaszcza, że już w listopadzie 1980 r. przebył on zawał również "wikłany" zaburzeniami rytmu. Na tle takiego stanu spadkodawcy w dniu 8 lutego 1981 r. i w dniach następnych nie jest potwierdzone stanowisko Sądów, że mógł on w tym okresie czasu sporządzić testament w zwykłej formie. Także zeznania uczestniczki H. K. wskazywały na niemożność sporządzenia przez spadkodawcę w dniu 8 lutego 1981 r. (po nagłym zasłabnięciu) i w dniach następnych, testamentu zwykłego. Według jej zeznań spadkodawca dopiero po trzech dniach od umieszczenia go w szpitalu odzyskał świadomość (…), na dziesięć dni przed śmiercią był bardzo zrezygnowany i czuł się osłabiony, a na dwa dni przed śmiercią utracił świadomość (…). To że uczestniczce odmawiano wstępu do chorego miało związek ze złym stanem zdrowia. Nawet uczestniczka w swoich zeznaniach wyraziła pogląd, że spadkodawca przeczuwał zbliżającą się śmierć (…). Odmawianie spadkodawcy w takich okolicznościach możliwości sporządzenia testamentu szczególnego nie znajduje obiektywnego oparcia. Z punktu widzenia testatora wystarczająca była subiektywna ocena nagłego pogorszenia się jego stanu zdrowia i związanych z tym następstw. Reasumując, należało w tym przedmiocie dojść do wniosku, że stan zdrowia w dniu 8 lutego 1981 r. mógł uzasadniać obawę rychłej jego śmierci do dnia 4 marca 1981 r., kiedy to nastąpił jego zgon. Utrzymujący się po dniu 8 lutego 1981 r. bardzo ciężki stan chorego (…) czynił wątpliwą możliwość przyjęcia - jak uczyniły to sądy - że spadkodawca mógł i powinien był w takim czasie sporządzić testament według jednej z form przewidzianych w art. 946-951 k.c.Sąd Rejonowy podniósł w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, że spadkodawca w swym oświadczeniu skierowanym do H. R., Ł. B. i T. U. "Pamiętajcie, że gdyby mi się coś stało chciałbym, aby wszystko otrzymał mój syn - przyjął mój syn" nie zawarł stwierdzenia, że chce sporządzić testament, a ich powołuje na świadków tej czynności. Uwzględniając stan zdrowia testatora w chwili, kiedy do osób tych kierował swoje wypowiedzi sformułowane: "Pamiętajcie, gdyby mi się coś stało" wyraz temu, by osoby, do których wypowiedź swoją kierował potwierdziły ją w razie potrzeby. Inaczej mówiąc, życzeniem spadkodawcy było, by H. R., Ł. B. i T. U. potwierdzili - jako świadkowie - w razie jego śmierci jego wolę zawartą w dalszej części oświadczenia skierowanego do tych świadków. Przy ocenie spełnienia przez spadkodawcę wymogów ustawowych z art. 952 § 1 k.c. nie można pomijać szczególnego celu, jakiemu unormowanie to ma służyć. Każdorazowa ocena konkretnego przypadku sporządzenia testamentu szczególnego musi przeto uwzględniać wszystkie jego okoliczności, w tym także te, które wyłączały możliwość określonych zachowań testatora ze względu na nagłość zdarzenia (np. wypadek komunikacyjny czy zawał serca) i stan zdrowia, uzasadniających obawę rychłej śmierci. Inna ocena tych okoliczności prowadziłaby do unicestwienia woli testatora, który ze względu na stan zdrowia zagrażający jego życiu, mógł jedynie sporządzić testament szczególny.Takiemu pojmowaniu treści art. 952 § 1 k.c. musi również odpowiadać ocena odczuć - w tym także co do stopnia zagrożenia życia spadkodawcy - osób, które stały się świadkami testamentu szczególnego. Testator w przypadkach nagłych z reguły nie ma możliwości wyboru osób, do których chciałby skierować oświadczanie woli będące jego rozrządzeniem na wypadek śmierci. Często będą to osoby przypadkowe, co nie odbiera im przymiotu świadka testamentu szczególnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1966 r., sygn. akt III CO 9/66, OSNCP 1966, poz. 46). Dlatego też całokształt okoliczności, w jakich spadkodawca skierował do określonych osób oświadczenia woli noszące cechy testamentu szczególnego, stanowić będzie o sporządzeniu takiego testamentu.Ponieważ Sądy nie miały powyższych okoliczności i zasad na uwadze, rewizje nadzwyczajną uznać należało za uzasadnioną.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy przesłucha ponownie i wnikliwiej świadków H. P., Ł. B. i T. U. w celu wyjaśniania treści woli spadkodawcy, a następnie raz jeszcze oceni jego znaczenie i ważność z punktu widzenia rozrządzenia na wypadek śmierci sporządzonego w szczególnych okolicznościach.Z tych przyczyn i w oparciu o art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.