III CO 54/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domów Jednorodzinnych w J. przeciwko Józefowi B. o opróżnienie domu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie - Ośrodek Zamiejscowy w Przemyślu postanowieniem z dnia 8 lipca 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w wypadku wytoczenia przeciwko wykluczonemu ze Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domów Jednorodzinnych członkowi powództwa o eksmisję z przydzielonego mu lokalu ma zastosowanie przepis art. 218 k.z. ze względu na upływ terminu wypłaty należności z tytułu wkładu budowlanego, a w konsekwencji - czy uwzględniając powództwo należy uzależnić opróżnienie lokalu od jednoczesnego uiszczenia przez powodowe Spółdzielcze Zrzeszenie Budowy Domów należności pozwanego"?uchwalił:Członkowi wykluczonemu ze spółdzielni budownictwa mieszkaniowego nie przysługuje prawo zatrzymania (art. 218 k.z.) zajmowanego lokalu tej spółdzielni do chwili zwrotu należnego mu od niej wkładu budowlanego (mieszkaniowego). Uzasadnienie faktyczneSpółdzielcze Zrzeszenie Budowy Domów Jednorodzinnych w J. wytoczyło powództwo przeciwko Józefowi B. o zobowiązanie go do opróżnienia zajmowanego przezeń domu jednorodzinnego z tej przyczyny, że został on wykluczony z grona członków powodowego Zrzeszenia, zajmuje zatem sporny dom bez tytułu prawnego.Pozwany nie kwestionuje obowiązku opuszczenia zajmowanego przezeń domu, żąda jednak, aby powódka uiściła mu w chwili opuszczenia tego domu jego wkład budowlany, albowiem jeśli to w tej dacie nie nastąpi, będzie on - według jego twierdzeń - praktycznie pozbawiony możności zrealizowania swojej wierzytelności.Wyrokiem z dnia 30 października 1963 r. Sąd Powiatowy w Jarosławiu nakazał pozwanemu opuszczenie zajmowanego domu "za równoczesną zapłatą przez powódkę pozwanemu kwoty 81.226,37 zł", która według ustaleń Sądu Powiatowego odpowiada wkładowi budowlanemu pozwanego. Uzasadniając tę ostatnią decyzję, Sąd Powiatowy podkreślił, że wprawdzie według statutu powodowej Spółdzielni najpierw powinno nastąpić opróżnienie lokalu przez wykluczonego członka (w ciągu trzech miesięcy od daty wykluczenia), a dopiero potem (w terminie 6 miesięcy od zatwierdzenia bilansu) wypłacenie mu należnego wkładu, ale nie stoi to na przeszkodzie do uwzględnienia żądań pozwanego, gdyż obydwa terminy już minęły.Rozpoznając rewizję powodowej Spółdzielni od powyższego wyroku, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. wątpliwość prawną ujętą w przytoczonym pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na to pytanie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Powiatowy stwierdził, że wobec ustalonych przez niego okoliczności, tzn. wobec tego, że zarówno roszczenie strony powodowej, jak i roszczenie pozwanego jest wymagalne, nie ma przeszkód do zasądzenia należnej pozwanemu kwoty. Wychodząc z takich założeń, Sąd Powiatowy przeoczył, że do zasądzenia tej kwoty brak było przesłanki formalnej, tzn. wytoczenia powództwa przez pozwanego. W rzeczywistości też Sąd Powiatowy nie zasądził - wbrew sformułowaniu uzasadnienia swego wyroku - należności pozwanego, lecz jedynie uzależnił wykonanie wyroku uwzględniającego powództwo o eksmisję z domu od zapłaty przez stronę powodową tej należności.Wydając takie orzeczenie, Sąd Powiatowy powinien był powołać się na przepis, który by uzasadniał zastosowane na korzyść powoda prawo zatrzymania, tego jednak Sąd Powiatowy - wychodząc z błędnego założenia, że zasądza należność na rzecz pozwanego - nie uczynił.Na to uchybienie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki zapytując, czy podstawę prawną zastosowanego przez Sąd Powiatowy prawa zatrzymania może stanowi art. 218 k.z. Do zastosowania jednak tego przepisu w sprawie niniejszej brak jest podstaw z przyczyn następujących:Z art. 218 § 1 k.z. wynika, że prawo zatrzymania przysługuje zobowiązanemu do wydania cudzej rzeczy wtedy, gdy jego wierzytelność względem uprawnionego do żądania wydania powstała na skutek dokonania przez niego wydatków koniecznych i użytecznych. Ustawa przewiduje więc dla powstania prawa zatrzymania inny stan faktyczny aniżeli ten, jaki powstał na tle stosunków stron. Roszczenie powoda powstało bowiem nie dlatego, że dokonał on określonych wydatków na nieruchomość strony powodowej, lecz z tej przyczyny, że wpłacał określone sumy na swój wkład budowlany.Dodać należy, że taki charakter prawny ma każdy wkład członka spółdzielni budowlano-mieszkaniowej lub spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych bez względu na to, w jakiej postaci został wniesiony, a więc choćby początkowo przedstawiał się jako nakład dokonany w domu spółdzielni, a następnie dopiero został przeliczony na wkład budowlany w postaci pieniężnej, albowiem także i w tym ostatnim wypadku wydatek zostaje poniesiony przez członka nie w celu poprawy, zabezpieczenia czy zmiany cudzej nieruchomości, lecz w celu wniesienia wkładu dla siebie, wkładu będącego konieczną przesłanką uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu.Przepis art. 218 § 1 k.z. nie może zresztą mieć zastosowania w sporze niniejszym także dlatego, że stosunek łączący strony został w omawianym zakresie unormowany inaczej. Zgodnie mianowicie ze statutem pozwanej Spółdzielni wykluczony członek ma obowiązek opróżnić zajmowany lokal w terminie wcześniejszym, a dopiero następnie - w terminie 6 miesięcy od daty zatwierdzenia bilansu - może się domagać zwrotu wkładu.Jest to zresztą uregulowanie w pełni konsekwentne. Z reguły bowiem spółdzielnia nie dysponuje gotówką niezbędną do spłaty wkładu budowlanego, lecz gotówkę tę uzyskuje od nowo przyjętego członka, który reflektuje na lokal członka wykluczonego. Rzecz oczywista, dopóki lokal ten jest zajęty, znalezienie kandydata na członka jest bardzo utrudnione, a nawet najczęściej praktycznie niemożliwe.Z zasad powyższych należało na pytanie przedstawione Sądowi Najwyższemu odpowiedzieć jak w sentencji.