III CO 8/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. przeciwko Józefowi B. o nadanie tytułowi wykonawczemu sądowej klauzuli wykonalności i przejęcie części nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy do wydania postanowienia o przejęciu na własność Państwa części nieruchomości na podstawie art. 3 ustawy z dnia 21.XII.1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398) konieczne jest, by sposób podziału nieruchomości był zaznaczony na planie sporządzonym według zasad obowiązujących przy oznaczaniu nieruchomości w księgach wieczystych?"udzielił odpowiedzi twierdzącej.Uzasadnienie faktyczneWedług przepisu art. 3 prawa rzeczowego nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności. Wyodrębnienie stanowiącej przedmiot własności części powierzchni ziemskiej wymaga określenia granic tej części w sposób pozwalający dokładnie ustalić zasięg prawa własności.Z przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 listopada 1946 r. o urządzeniu i prowadzeniu ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 66, poz. 366 z późn. zmianami) wynika, jaki sposób wyodrębnienia nieruchomości od innych nieruchomości został uznany za konieczny. Tak więc według § 6 i 7 rozporządzenia (w brzmieniu nadanym § 6 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 maja 1961 r. - Dz. U. Nr 26, poz. 126) oznaczenie nieruchomości w księdze wieczystej obejmuje m.in. jej opis (wypis z rejestru gruntów) i mapę, które sporządza organ państwowej służby geodezyjnej i kartograficznej. Mapa i opis mogą być zastąpione szkicem sytuacyjnym nieruchomości lub jej części i opisem granic tylko wówczas, gdy przepis szczególny na to zezwala.W wyniku przeniesienia własności części nieruchomości na inny podmiot powstają dwie odrębne nieruchomości (art. 3 prawa rzeczowego). Dla każdej nieruchomości prowadzi się oddzielną księgę wieczystą (art. 4 prawa o księgach wieczystych). Dlatego też § 29 cytowanego rozporządzenia przewiduje, że odłączenie części nieruchomości wymaga przedstawienia mapy i opisu zarówno co do części odłączanej, jak i co do części pozostałej.W pewnych szczególnych warunkach, bliżej w omawianym przepisie wskazanych, wystarcza dla części pozostałej sporządzenie szkicu sytuacyjnego ze wskazaniem jej powierzchni i opisem granic.Konsekwentnie też dla sytuacji, gdy podział nieruchomości ma nastąpić nie w wyniku umowy, lecz wskutek orzeczenia sądowego, prawo przewiduje obowiązek przedstawienia sądowi projektu podziału według zasad obowiązujących przy oznaczeniu nieruchomości w księgach wieczystych (art. 153 postępowania spadkowego, art. 40 postępowania z zakresu prawa rzeczowego i § 95 ust. 2 regulaminu czynności sądów co do wypadku, gdy przedmiotem postępowania o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie jest część nieruchomości). Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94) również wymaga w art. 15 ust. 3 pkt 2, by do wniosku o wywłaszczenie została dołączona sporządzona przez organ państwowej służby geodezyjnej i kartograficznej mapa obszaru wywłaszczonego ze wskazaniem powierzchni i oznaczeniem granic. Gdy wniosek o wywłaszczenie obejmuje część nieruchomości (co prowadzi do podziału nieruchomości) przekraczającą połowę powierzchni całej nieruchomości, obowiązuje również złożenie mapy części pozostawianej właścicielowi.Jak więc widać, prawo przyjmuje jako ogólną zasadę, że podział nieruchomości czy to w drodze orzeczenia sądowego, czy też administracyjnego, wymaga powołania się w orzeczeniu na dokumenty określające tworzone nieruchomości w sposób przewidziany dla oznaczenia nieruchomości w księgach wieczystych. Wymaganie to nie jest przy tym uzależnione od tego, czy nieruchomość dzielona ma urządzoną księgę wieczystą i czy dla nieruchomości powstających wskutek podziału aktualne będzie urządzenie księgi wieczystej.Ustawa z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398), jakkolwiek przewiduje przejęcie na własność Państwa również części nieruchomości dłużnika (art. 3), nie zawiera jednak żadnego przepisu regulującego sposób określania w postanowieniu sądowym przejmowanej na własność Państwa części nieruchomości. Nie zawiera też takiego przepisu wydane na podstawie powołanej ustawy rozporządzenie wykonawcze z dnia 25 marca 1959 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 153). Na tle przedstawionej wyżej zasady ogólnej oraz w związku z przepisem § 7 rozporządzenia o urządzeniu i prowadzeniu ksiąg wieczystych (późniejszym od ustawy z 21 grudnia 1958 r.), który uzależnia dopuszczalność zastąpienia - przy oznaczeniu nieruchomości - mapy i opisu przez szkic sytuacyjny od istnienia szczególnego przepisu, należy uznać, że postanowienie sądu o przejęciu wydzielonej części nieruchomości na własność Państwa w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 21 grudnia 1958 r. powinno zawierać oznaczenie mających powstać odrębnych nieruchomości według zasad, jakie obowiązują przy oznaczaniu nieruchomości w księgach wieczystych.Za przyjętym rozwiązaniem przemawia również i to, że z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 25 marca 1959 r. wynika, iż możliwe jest przejęcie na własność Państwa zarówno części wydzielonej, jak i części ułamkowej nieruchomości dłużnika. W wypadku przejęcia części ułamkowej, pomiędzy Państwem a dłużnikiem powstaje współwłasność. Jej zniesienie wymaga - w myśl wyraźnego przepisu art. 48 postępowania z zakresu prawa rzeczowego - sporządzenia projektu podziału według zasad obowiązujących przy oznaczaniu nieruchomości w księgach wieczystych.Byłoby oczywistą niekonsekwencją przyjęcie, że chociaż do zniesienia współwłasności powstałej w wyniku przejęcia w trybie ustawy z 21 grudnia 1958 r. ułamkowej części nieruchomości dłużnika na własność Państwa konieczne jest sporządzenie planu podziału według zasad wieczysto-księgowych, przejęcie wydzielonej części nieruchomości (które w istocie rzeczy prowadzi do podziału nieruchomości podobnie jak zniesienie współwłasności) nie wymaga sporządzenia mapy i opisu oddzielanej (ewentualnie także pozostawionej) części nieruchomości. Bez dokładnego określenia przejętej części wydzielonej (a za takie, jak to już wyżej wyjaśniono, może uchodzić tylko określenie w sposób obowiązujący dla oznaczenia nieruchomości w księgach wieczystych) nie byłoby możliwe wykonanie postanowienia o przejęciu (art. 3 ust. 5 i 6 ustawy).W każdym razie wykonanie postanowienia nie zawierającego oznaczenia nieruchomości nawiązującego do mapy i opisu mogłoby wywołać poważne trudności i komplikacje, godzące zarówno w interes Państwa, jak i w interesy obywateli. Brak dokładnego oznaczenia utworzonych przez podział nieruchomości mógłby także uniemożliwić sprzedaż przejętych przez Państwo nieruchomości rolnych (§ 10 rozporządzenia z dnia 25 marca 1959 r.).Z przytoczonych względów, na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie należało udzielić odpowiedzi twierdzącej. Wyrażona w uchwale zasada nie odnosi się, rzecz jasna, do wypadku przejęcia na własność Państwa ułamkowej (nie wydzielonej fizycznie) części nieruchomości.