III CO 81/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana R. o wpis prawa własności, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy w Warszawie postanowieniem z dnia 25 listopada 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy zespół użytków rolnych zorganizowanych w jeden rolniczy warsztat produkcyjny w ramach udziału we współwłasności jednej nieruchomości, znajdujący się w faktycznym samoistnym posiadaniu jednego współwłaściciela, jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu art. 166 § 1 zd. 2 k.c.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zespół użytków rolnych, zorganizowany w ramach jednego lub kilku udziałów we współwłasności jednej nieruchomości w gospodarstwo rolne, jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu art. 166 § 1 k.c.Uzasadnienie faktyczneNotarialnie sporządzoną w dniu 9.IV.1965 r. umową sprzedaży Zofia N. i Stanisława G. współwłaścicielki, każda w 53/800 częściach, nieruchomości o pow. 3 ha 7651 m2, położonej w miejscowości W. i uregulowanej w księdze wieczystej KW nr 3497, zbyły swe udziały, tj. ogółem 53/400 części, Janowi R. "wraz z prowadzonym jednocześnie na tymże udziale gospodarstwem rolnym". Postanowieniem z 27.VIII.1965 r. Państwowe Biuro Notarialne w Warszawie odmówiło dokonania wpisu prawa własności nabywcy, skoro nie jest współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości (art. 166 § 1 k.c.), a równocześnie sprzedaż dotyczy udziałów tylko w jednej nieruchomości, co wyłącza możliwość zastosowania przepisu § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych.Rozpoznając wniesioną na powyższe postanowienie rewizję uczestników postępowania, Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia (w trybie art. 391 k.p.c.) następujące zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości, "czy zespół użytków rolnych, zorganizowanych w jeden rolniczy warsztat produkcyjny w ramach udziału we współwłasności jednej nieruchomości, znajdujący się w faktycznym samoistnym posiadaniu jednego współwłaściciela, jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu art. 166 § 1 zd. 2 k.c.?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Przepisy kodeksu cywilnego o obrocie nieruchomościami i gospodarstwami rolnymi (art. 160-167 k.c.) nie definiując określenia gospodarstwo rolne nie odsyłają również w tym przedmiocie, inaczej niż co do nieruchomości rolnej (art. 160 § 3 k.c.), do rozporządzeń wykonawczych. Odesłanie wg art. 165 k.c. dotyczy tylko norm obszarowych gospodarstw rolnych i warunków uznania gospodarstwa rolnego za ulegające likwidacji. Przewiduje możliwość określenie gospodarstwa rolnego, odsyłając w tym względzie do przepisów wykonawczych w art. 1064 k.c. Czyni temu zadość określenie w § 2 cyt. rozporządzenia z 28.XI.1964 r., podane przede wszystkim pod kątem dziedziczenia gospodarstw rolnych, nie zaś - ze względu na podstawę delegacji - reglamentacji obrotu nimi - co oczywiście nie wyłącza przydatności dokonanego określenia także w zakresie przepisów o przeniesieniu prawa własności tych gospodarstw (por. wym. § 2). Określenie to jednak nie wyczerpuje wszystkich możliwości i potrzeb obrotu, w tym przedmiocie wyłącznie miarodajne pozostają właściwe przepisy kodeksu cywilnego. Gospodarstwo rolne stanowi określoną dla celów produkcji rolnej zorganizowaną całość gospodarczą (por. art. 163 § 3 k.c. i cyt. § 2). Całość tę może stanowić i jedna nieruchomość rolna i kilka nieruchomości łącznie, za gospodarstwo rolne uznaje powołane rozporządzenie z r. 1964 również istniejące przed 5.VII.1963 r. gospodarstwa, zorganizowane w ramach udziałów w kilku nieruchomościach, stanowiących przedmiot współwłasności (§ 2 ust. 3 cyt. rozporządzenia).Art. 166 § 1 k.c. rozszerza zakres pojęcia gospodarstwo rolne (pod kątem potrzeb i możliwości obrotu) również na przypadki w rozporządzeniu z r. 1964 nie uregulowane.Z art. 166 § 1 zdanie drugie k.c. wynika możliwość uznania za gospodarstwo rolne, gospodarstwa zorganizowanego również w ramach jednego lub kilku udziałów współwłaścicieli jednej nieruchomości rolnej i w tym przypadku zbycie udziału lub udziałów wraz z tak zorganizowanym (w ramach tego lub tych udziałów) gospodarstwem rolnym może być dokonane i na rzecz osób trzecich, a nie tylko pozostałych współwłaścicieli danego gospodarstwa.Odmienna wykładnia cyt. przepisu, w szczególności w tym kierunku, że zbywane wraz z udziałem współwłaściciela gospodarstwo rolne może być tylko gospodarstwem innym, m. in. gospodarstwem z § 2 ust. 3 rozporządzenia z r. 1964, nie uwzględnia ani treści przepisu art. 166 § 1 k.c., ani właściwego zakresu rozporządzenia z 28.XI.1964 r. jako przepisu wykonawczego, wydanego na podstawie określonej w ustawie delegacji i w związku z tym władnego regulować - nie naruszając przepisów ustawy - tylko to, do czego delegacja upoważnia.Przepisu art. 166 k.c. cyt. rozporządzenie z 1964 r. nie dotyczy, skoro zaś i inne przepisy k.c. o obrocie gospodarstwami rolnymi nie definiują pojęcia gospodarstwo rolne w sposób odmienny, ani nie odsyłają w tym przedmiocie do przepisów wykonawczych, określenie gospodarstwa rolnego wynikające z art. 166 § 1 zdanie 2 k.c., jest określeniem ustawowym (nie wyłączając i określeń dalszych, również wg ustawy dopuszczalnych), przewidzianym dla potrzeb obrotu, w szczególności zaś przy zbywaniu przez współwłaściciela lub współwłaścicieli danej nieruchomości rolnej, należących do niego lub do nich udziałów w tej nieruchomości wraz z zorganizowanymi w ramach tych udziałów gospodarstwami rolnymi.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi, jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c).