III CR 141/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rzeszowskiego Przedsiębiorstwa Leśnej Produkcji Niedrzewnej Las w Rzeszowie przeciwko Józefowi J. i Henrykowi K. o zapłatę, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Rzeszowie z dnia 17 maja 1960 r., zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowe Przedsiębiorstwo dochodzi od pozwanych zwrotu określonych w pozwie kwot wpłaconych z części funduszu zakładowego przeznaczonej na budownictwo mieszkaniowe. Według twierdzeń pozwu pozwani zużyli wypłacone im kwoty niezgodnie z przeznaczeniem. W szczególności pozwany J. otrzymał z funduszu zakładowego wygospodarowanego w roku 1957 20 000 zł z przeznaczeniem na wkład do spółdzielni mieszkaniowej w związku z przeniesieniem siedziby Przedsiębiorstwa z Tarnowa do Rzeszowa. Z kwoty tej pozwany J. pokrył kaucję za mieszkanie otrzymane z przydziału kwaterunkowego. Powód zgodził się na wydatkowanie w ten sposób kwoty 8030 zł i wobec tego domaga się zwrotu 11 970 zł, zużytych przez tegoż pozwanego na urządzenie mieszkania uzyskanego z przydziału.Pozwany K. otrzymał również przydział wydany przez Wydz. Kwaterunkowy Prezydium MRN w Rzeszowie. Uzyskanie mieszkania nie nastąpiło w drodze zamiany za mieszkanie pozostawione w Tarnowie. Wypłacona K. kwota 20 000 zł nie została zatem zużyta na wkład mieszkaniowy i wskutek tego powód domaga się zwrotu całej kwoty 20 000 zł.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i zarzucili, że kwoty, które otrzymali, wydali zgodnie z zaakceptowaną przez dyrektora przedsiębiorstwa uchwałą plenum rady zakładowej z dnia 19 września 1958 r. Uchwała ta zapadła w związku ze zmienioną sytuacją wywołaną uzyskaniem przez pozwanych mieszkań kwaterunkowych.Sąd Powiatowy powództwo w całości oddalił.Według ustaleń przyjętych za podstawę wyroku pozwani zużyli przyznane i wypłacone im kwoty zgodnie z uchwałą rady zakładowej z dnia 19 września 1958 r. Kwoty te były wypłacone w formie bezzwrotnych zapomóg na wkład do spółdzielni mieszkaniowej. Ostatecznie pieniądze zostały zużyte w inny sposób, ale zaakceptowany uchwałą rady zakładowej i decyzją dyrektora Przedsiębiorstwa. Wspomniana uchwała przyjęła, że wypłacone już kwoty mogą być zużyte na wydatki połączone z uzyskaniem przez pozwanych mieszkań we własnym zakresie.Pozwany J. pokrył z uzyskanych pieniędzy 9974 zł kaucji mieszkaniowej i należność za urządzenie łazienkowe. Resztę zużył częściowo na koszty remontu mieszkaniowego, nabycie niezbędnego urządzenia mieszkaniowego i wydatki połączone z przeniesieniem do Rzeszowa.Pozwany K. otrzymaną zapomogę bezzwrotną wydatkował całkowicie na remonty mieszkań w Tarnowie i Rzeszowie oraz koszty transportu urządzenia domowego.W związku ze stanowiskiem strony powodowej Sąd Powiatowy wyjaśnił, że odnośna uchwała rady zakładowej i decyzja dyrektora nie wymagały zatwierdzenia jednostki nadrzędnej.Rewizja powoda, dotycząca łącznie sumy wymienionej w pozwie (31 970 zł), wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa lub o uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Pozwani wnieśli o oddalenie rewizji.Sąd Wojewódzki rozpoznanie sprawy odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne sformułowane następująco:"Czy zakład pracy może przed sądem dochodzić od swego pracownika zwrotu sumy pieniężnej udzielonej pracownikowi tegoż zakładu z zakładowego funduszu mieszkaniowego, jeżeli ten pracownik otrzymanej sumy pieniężnej nie spożytkował zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem, na to jednak zużycie uzyskał zgodę plenum rady zakładowej, powołanej do dyspozycji funduszem zakładowym, w formie uchwały niezakwestionowanej przez dyrekcję zakładu pracy?".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przyjął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie (art. 388 k.p.c.) i zważył, co następuje.Sprawa dotyczy podziału środków funduszu zakładowego wygospodarowanego w roku 1957, a więc do jej rozstrzygnięcia mają przede wszystkim zastosowanie przepisy ustawy z dnia 19 listopada 1956 r. o funduszu zakładowym na rok 1957 (Dz. U. z 1956 r. Nr 53, poz. 240). Według art. 4 ust. 1 pkt 2 tej ustawy środki funduszu zakładowego mogą być przeznaczone na budownictwo mieszkaniowe dla pracowników oraz remonty mieszkań przez nich zajmowanych. Uchwała Nr 60 Rady Ministrów z dnia 15 marca 1958 r. w sprawie zakładowych funduszów mieszkaniowych (M. P. 1958 r. Nr 26 poz. 153) zezwala na udzielenie poszczególnym pracownikom zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na uiszczenie wkładu mieszkaniowego. Przeznaczenie zatem środków funduszu zakładowego na inne cele niż wymienione w art. 4 ustawy z dnia 19 listopada 1956 r., obejmujące także - jak wynika z uchwały Rady Ministrów Nr 60 - zapomogi na wkłady mieszkaniowe, jest sprzeczne z prawem. Art. 4 ust. 1 pkt 2 wyczerpuje zatem w całości kwestię przeznaczenia środków na cele mieszkaniowe.Pozwany J. zużył kwotę 8000 zł na kaucję mieszkaniową i powód słusznie nie dochodzi zwrotu tej kwoty, ponieważ zgodnie z uchwałą Nr 63 Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1958 r. w sprawie określenia wysokości kaucji i warunków zajmowania lokali mieszkalnych w domach nowych i odbudowanych (M. P. 1958 r. Nr 47 poz. 271) kaucję w sytuacji tegoż pozwanego obowiązany był wpłacić zakład pracy (§ 4 ust. 2 wspomnianej uchwały). Nie było natomiast ustawowej podstawy do przeznaczenia środków funduszu zakładowego na koszty przeniesienia, skoro - co jest bezsporne - pozwany przeniesiony został służbowo i ma prawo do zwrotu kosztów z innego tytułu. Nie miało też ustawowego uzasadnienia przeznaczenie zapomogi na koszty urządzenia (umeblowania) mieszkania. Sąd Powiatowy ustalił jednak, że pozwany J. zużył pieniądze także na częściowy remont mieszkania. Kwoty zużytej na ten remont Sąd Powiatowy nie ustalił (wymieniając łącznie wszystkie wydatki) i z tego tylko powodu zachodzi potrzeba uchylenia tej części zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Podkreślić jednocześnie należy, że ustalenie wydatków na remont nowego mieszkania jest wadliwe (art. 242 § 1 k.p.c.) tym bardziej, że pozwany nie podał i nie udokumentował kosztów rzekomego remontu a wyjaśnił, że pieniądze zużył na zakup mebli (k. 70). Te okoliczności powinien Sąd Powiatowy rozważyć przy dokonywaniu ponownych ustaleń. Nie ma też uzasadnienia zużycie pobranej kwoty na zakup urządzenia łazienkowego.Należy dodać, że przeznaczenie funduszu zakładowego na poszczególne cele według zasad art. 4 ustawy z dnia 19 listopada 1956 r. wygląda analogicznie w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 8 lutego 1957 r. w sprawie wykonania ustawy o funduszu zakładowym na rok 1957 w przedsiębiorstwach podległych Ministrowi Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (Dz. U. z 1957 r. Nr 11, poz. 58). Wymaga też zapewne wyjaśnienia, że uchwały rady zakładowej nie usprawiedliwia art. 4 ust. 1 ustawy o funduszu zakładowym na rok 1957. Według tego przepisu środki funduszu zakładowego mogą być przeznaczone na nagrody i świadczenia dla pracowników oraz inne cele, związane z ich potrzebami. W przepisie tym chodzi o nagrody pieniężne w odróżnieniu poza tym od świadczeń w innej postaci i od wydatkowania środków na inne cele związane z potrzebami pracowników. Te inne cele nie upoważniają do wypłaty do rąk pracowników. Chodzi tu o potrzeby całego kolektywu pracowniczego lub określonej jego części (np. dotacje na naprawę drogi, której używają pracownicy zdążający do pracy i po pracy, na żłobek itp.).Wprawdzie według art. 4 ust. 2 podział środków na powyższe cele należy do uprawnień przedsiębiorstwa, jednakże uprawnienie to nie rozciąga się na możność przyznawania środków na cele przez ustawę nie aprobowane. Uprawnienie podanych organów obejmuje tylko przeznaczenie funduszu na poszczególne cele w ramach zakreślonych ustawową reglamentacją oraz zasady przyznawania świadczeń z poszczególnych części funduszu (por. motywy uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 6 czerwca 1960 r. 1 CO 11/60 OSN 1961/III poz. 63). Analogiczne zasady zawiera ustawa o funduszu zakładowym na rok 1958 r. w art. 7 (Dz. U. z 1958 r. Nr 18, poz. 74 - tekst jedn.: Dz. U. z 1960 r. Nr 13, poz. 78). Według wymienionej uchwały SN 1 CO 11/60 uchwała powołanego organu stanowi źródło prawa podmiotowego do żądania nagrody z funduszu zakładowego (i analogicznie należałoby przyjąć - do żądania innego rodzaju świadczenia), jednak - jak już zaznaczono - nie odnosi się do sytuacji, w których organ przyznający świadczenia przekroczył upoważnienie ustawowe. Organem podejmującym uchwały jest rada zakładowa w tych przedsiębiorstwach, w których nie działają organy samorządu robotniczego (tak wyjaśnia uchwała VIII Plenum CRZZ z dnia 9 lutego 1960 r. Biul. CRZZ Nr 3 poz. 17). W sprawie niniejszej zresztą, jak to prawidłowo ustalił Sąd Powiatowy, uchwała aprobowana została przez dyrektora (por. art. 4 ust. 2 ustawy).Niezależnie od powyższych argumentów trzeba wskazać, że uchwała i decyzja z dnia 19 września 1958 r. (k. 9-12) upoważniała tylko do zużycia otrzymanych już kwot na wyremontowanie lub wykończenie odpowiednich pomieszczeń, a nie do wydatków na zakup mebli itp.Ostatecznie zatem kwoty wydatkowane sprzecznie z powyższymi zasadami podlegają zwrotowi jako świadczenia wypłacone nienależnie.W świetle powyższych rozważań Sąd Najwyższy nie mógł udzielić odpowiedzi na pytanie sformułowane przez Sąd Wojewódzki, skoro pytanie to pominęło zupełnie zagadnienie legalności uchwały z punktu widzenia art. 4 aktualnej w sprawie ustawy z dnia 19 listopada 1956 r.Zgodnie z przytoczonymi rozważaniami należało rozstrzygnąć rewizję dotyczącą roszczeń powoda pod adresem pozwanego K.