III CR 242/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia F. Błahuta (sprawozdawca).Sędziowie: M. Grudziński, J. Soroko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Leokadii B. o dział spadku po Janie M., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Kielcach - Ośrodek Zamiejscowy w Radomiu z dnia 11 lutego 1964 r., zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił w całości rewizję uczestniczki Jadwigi Zofii O. od postanowienia Sądu Powiatowego w Starachowicach z dnia 29 listopada 1963 r.Uzasadnienie faktyczneZmarły w dniu 20 grudnia 1962 r. Jan M. był właścicielem osady rolnej we wsi G. o powierzchni 6 morgów 140 1/4 prętów z budynkami.Spadek po Janie M. odziedziczyły 3 jego córki: Jadwiga O., Leokadia B. i Irena S.Postanowieniem z dnia 23 maja 1963 r. Ns 193/63 Sąd stwierdził prawa do spadku na rzecz wymienionych 3 spadkobierczyń w równych częściach.Aktem notarialnym z dnia 14 czerwca 1963 r. Irena S. sprzedała Leokadii B. cały swój udział w spadku po ojcu.Pozostałe spadkobierczynie wystąpiły z wnioskami o dział spadku, które Sąd połączył do wspólnego rozpoznania.Postanowieniem z dnia 9 listopada 1963 r. Sąd Powiatowy w Starachowicach, w uzupełnieniu postanowienia z dnia 23 maja 1963 r. Ns 193/63, stwierdził, że pozostałe po Janie M. gospodarstwo rolne odziedziczyły 2 jego córki, a mianowicie: Leokadia B. w 2/3 częściach i Jadwiga Zofia O. w 1/3 części.W uzasadnieniu Sąd zaznaczył, że tylko te dwie córki mają warunki potrzebne i konieczne do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, trzecia zaś córka Irena S., zamieszkała w Łodzi, jest z zawodu nauczycielką. Ponieważ Irena S. cały swój udział spadkowy, a więc i udział w gospodarstwie rolnym, sprzedała Leokadii B. w przewidzianej przez prawo formie przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r., przeto udział ten przeszedł na Leokadię B., która w ten sposób reprezentuje prawa do 2/3 części gospodarstwa rolnego pozostałego po ojcu.Powyższe postanowienie zaskarżyła Jadwiga Zofia O. wnosząc o jego zmianę i o stwierdzenie, że gospodarstwo spadkowe odziedziczyła w całości skarżąca. W uzasadnieniu rewizji wywodziła ona, że akt cesji praw spadkowych był zawarty pod rządem ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych i że w stosunku do Ireny S. obowiązywało zawieszenie obowiązku spłaty jej udziału spadkowego, nie było więc potrzeby spłacania Ireny S., kwota zaś wypłacona jej przez B. była świadczeniem nienależnym. Ponadto skarżąca podniosła zarzut, że B. nie ma wymaganych przez ustawę warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Sąd Wojewódzki zmienił zaskarżone postanowienie i stwierdził, że pozostałe po Janie M. gospodarstwo rolne dziedziczą córki spadkodawcy: Leokadia B. i Jadwiga Zofia O. po połowie, w pozostałej części rewizję oddalił.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nietrafny jest pogląd, że Irena S. wobec obowiązujących podówczas przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. nie mogła skutecznie zbyć swych praw spadkowych, jednakże mimo to postanowienie Sądu Powiatowego jest wadliwe, gdyż zapadło z obrazą art. 32 pr. spadk. W postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku Sąd orzeka wyłącznie o prawach spadkobierców do spadku, w żadnym zaś wypadku nie jest uprawniony do rozstrzygania skutków cesji praw spadkowych na rzecz spadkobiercy bądź na rzecz osób trzecich. Mogą one być uwzględnione dopiero przy podziale spadku. Skoro zatem w myśl art. 5 i 24 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. gospodarstwo spadkowe przypada wyłącznie na rzecz 2 córek spadkodawcy w równych częściach, to zaskarżone postanowienie podlegało zmianie w tym zakresie. Dalsze wywody Sądu Wojewódzkiego dotyczą kwalifikacji Leokadii B. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Sąd Wojewódzki jest zdania, że ma ona tę kwalifikację, ponieważ ma w posiadaniu część gospodarstwa w wyniku nieformalnego podziału, a nadto pracuje w gospodarstwie rolnym swego męża.Prawomocne postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1963 r. Nr 28, poz. 168) oraz wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie w całości rewizji uczestniczki Jadwigi Zofii O. od postanowienia Sądu Powiatowego w Starachowicach z dnia 29 listopada 1963 r. (Ns 288/62).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że zbycie przez Irenę S. w dniu 14 czerwca 1963 r. swego udziału w spadku po swym ojcu Janie M. na rzecz Leokadii B. było dopuszczalne i skoro zostało ono dokonane w formie prawem przewidzianej, to nabywczyni wstąpiła w prawa i obowiązki spadkowe Ireny S. (art. 167 pr. spadk.).W chwili tego zbycia istniała wspólność spadkowa, a w tych warunkach nic nie stało na przeszkodzie zbyciu udziału w spadku nie podzielonym. W szczególności nie stanowiły takiej przeszkody przepisy ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. z 1959 r. Nr 36, poz. 227).Natomiast błędne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, według którego w postanowieniu dotyczącym zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. nie uwzględnia się dokonanego przed tym dniem zbycia udziału w spadku. Stanowisko to nie znajduje uzasadnienia w przepisach art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, ani - po uchyleniu tej ustawy - w art. LVII i LVIII ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94). W świetle tych przepisów nabywca udziału w spadku przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowuje prawo do tego udziału bez względu na to, czy zbywca należy do spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia. Nabyty ważnie przed dniem 5 lipca 1963 r. udział w spadkowym gospodarstwie rolnym nie podlega wzruszeniu, wobec czego kwestia zachowania prawa dziedziczenia ogranicza się do tych udziałów w gospodarstwie rolnym, które nie zostały przed dniem 5 lipca 1963 r. ważnie pozbyte.Przy zastosowaniu powyższej zasady w sprawie niniejszej, 1/3 część gospodarstwa rolnego pozostałego w spadku po Janie M., nabyta przez Leokadię B. od Ireny S., musiała być przyznana w uzupełniającym postanowieniu Leokadii B. z mocy nabycia udziału w spadku, a tylko co do pozostałych 2/3 części tegoż gospodarstwa wchodziło w grę sprawdzenie, czy Jadwiga Zofia O. i Leokadia B. zachowały prawo dziedziczenia. Tymczasem Sąd Wojewódzki z naruszeniem prawa Leokadii B. jako nabywcy udziału w spadku uznał, że Jadwiga Zofia O. i Leokadia B. zachowały po połowie prawo dziedziczenia całego gospodarstwa.Postanowienie Sądu Powiatowego stwierdzające, że gospodarstwo rolne odziedziczyły: Leokadia B. w 2/3 częściach i Jadwiga Zofia O. w 1/3 części w związku z treścią uzasadnienia, w którym wyjaśniono, że 1/3 część przypadła Leokadii B. z tytułu nabycia udziału od Ireny S., odpowiada prawu, wobec czego rewizję Jadwigi O. od tego postanowienia powinien był Sąd Wojewódzki oddalić.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 i 386 k.p.c.).