III CR 748/55

Uzasadnienie faktyczneWytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego w Mielcu domagała się Zasądzenia od M.B. i R.P. solidarnej kwoty 18.000 zł 87 gr. jako równowartości manka powstałego w prowadzonym przez oddział zaopatrzenia robotniczego powodowej WSK barze mlecznym w okresie od 2 lutego do 30 czerwca 1953 r. Pozwana B. była w tym czasie kierowniczką baru, a pozwany P. głównym księgowym CZR.Orzeczeniem Delegatury Komisji Specjalnej w Rzeszowie, B. została skazana za spowodowanie manka, a P. za to, że dowiedziawszy się o istnieniu manka za okres do 31 marca 1953 r. nie zawiadomił o tym swoich przełożonych.Wyrokiem częściowym z dnia 3 marca 1954 r. Sąd Wojewódzki zasądził od Romana P. 9.157 zł 96 gr. i oddalił dalsze żądanie pozwu, ustalając co następuje:Pozwany dowiedziawszy się, że w barze mlecznym w czasie od 2 lutego do 31 marca 1953 r. powstało manko ponad 8.800 zł nie zawiadomił o tym organów WSK (ustalenie na podstawie art. 7 § 1 k.p.c.). Pomiędzy tym zaniechaniem pozwanego, a szkodą wynikłą z powstania w czasie od 1 kwietnia do 30 czerwca 1953 r. dalszego manka w zasądzonej kwocie istnieje związek przyczynowy i dlatego pozwany odpowiada za tę szkodę.W rewizji od powyższego wyroku pozwany domaga się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Po wniesieniu przez pozwanego P. rewizji Sąd Wojewódzki prowadził dalsze postępowanie co do pozwanej B. Wyrokiem z dnia 23 lipca 1953 r. Sąd Wojewódzki zasądził od tej pozwanej 7.564 zł 32 gr. odszkodowania za manko powstałe do 31 marca 1953 r., a resztę powództwa oddalił. Sąd Wojewódzki uznał, że za manko powstałe w czasie od 1 kwietnia do 30 czerwca 1953 r. pozwana B. nie odpowiada gdyż manko to powstało z winy organów powoda w osobach księgowego P. i kierownika CZR S. Wina ich polega na tym, że pozostawili pozwaną na stanowisku kierownika baru mimo ujawnienia manka i nie udzielali jej pomocy przy prowadzeniu baru. Odpowiedzialność B. i P. nie jest solidarna, skoro chodzi o odpowiedzialność z art. 239 k.z. do której przepis art. 137 k.z. nie ma zastosowania.Wyroku z dnia 23 lipca 1953 r. żadna ze stron nie zaskarżyła.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję pozwanego P. Sąd Najwyższy zważył co następuje:Rewizja słusznie zarzuca naruszenie art. 7 k.p.c.Ustalenie, że pozwany P. popełnił przestępstwo przez to, że dowiedziawszy się o powstaniu manka nie zawiadomił o tym swoich przełożonych, oparł Sąd Wojewódzki wyłącznie na fakcie skazania P. z art. 286 § 1 k.k. za opisany czyn orzeczeniem Komisji Specjalnej z dnia 17 października 1953 r. Sąd Wojewódzki przyjął, że orzeczenie komisji specjalnej obowiązuje sąd cywilny na podstawie art. 7 k.p.c. na równi z prawomocnym wyrokiem skazującym.Stanowisko Sądu Wojewódzkiego jest błędne.Zasadą postępowania cywilnego jest samodzielna, bezpośrednia i swobodna ocena wszelkich dowodów i dokonywanie na nich podstawie ustaleń faktycznych wyłącznie przez sąd orzekający w danej sprawie. Przepis art. 7 k.p.c. stanowi odstępstwo od tej zasady, podyktowane względami celowości i zachowania jednolitości rozstrzygnięć sądowych w tym samym przedmiocie. Przepis ten jako wprowadzający w pewnym zakresie odstępstwo od fundamentalnej zasady procesu cywilnego nie może być pod żadnym pozorem wykładany rozszerzające.U podstaw wprowadzenia wyjątku przewidzianego w art. 7 k.p.c. leżało niewątpliwie przekonanie ustawodawcy, że nie narazi to na szwank interesu stron w procesie cywilnym, gdyż sąd karny wydając wyrok skazujący działa zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego, zapewniającymi ustalenie prawdy obiektywnej i gwarantującymi oskarżonemu pełną możność obrony w toku instancji sądowych. Prawomocny wyrok skazujący sądu karnego, (zapadły w postępowaniu z udziałem oskarżonego, ustala fakt popełnienia przestępstwa zgodnie z prawdą obiektywną. Ponieważ prawda obiektywna jest tylko jedna, obligatoryjne przyjęcie ustaleń sądu karnego w procesie cywilnym przeciwko oskarżonemu nie godzi w prawa pozwanego, skoro ustalenie sądu cywilnego co do spełnienia przestępstwa, gdyby miały być poczynione powtórnie, musiałyby, przy założeniu prawidłowości obu postępowań, wypaść identycznie. Ustawodawca broni jednak prawa pozwanego w procesie cywilnym do tego stopnia, że w obawie przeniesienia ewentualnych błędnych ustaleń sądu karnego do procesu cywilnego, ogranicza wyjątek przewidziany w art. 7 k.p.c. tylko do ustaleń "co do spełnienia przestępstwa", a nadto dopuszcza obalenie ustaleń sądu karnego dla wypadków, gdy osoba skazana nie broniła się w postępowaniu karnym (art. 7 § 2 k.p.c.). Ten ostatni przepis oraz użycie w § 1 art. 7 k.p.c. słowa "wyrok", a nie szerszego pojęcia "orzeczenie" wskazuje niedwuznacznie, że ustawodawcy chodziło tylko o wyroki sądów zapadłe w postępowaniu z udziałem oskarżonego korzystającego z przewidzianych prawnie gwarancji procesowych, a nie o jakiekolwiek inne orzeczenia (np. karno-administracyjne).Komisja Specjalna nie może być uważana za sąd szczególny (art. 46 Konstytucji), skoro podstawową cechą sądu jest niezawisłość orzekających w nim sędziów (art. 52 Konstytucji), a w Komisji Specjalnej orzekali jej członkowie nie będący w ogóle sędziami i nie korzystający z niezawisłości (dekret z dnia 16.XI.1945 r. Dz. U. Nr 41 z 1950 r. poz. 374). Możność obrony w postępowaniu przed Komisją Specjalną była wysoce ograniczona, skoro udział obrońcy był niedopuszczalny (art. 9 cyt. dekretu). I ta cecha Komisji Specjalnej wyklucza uznanie jej za sąd szczególny (art. 53 ust. 2 Konstytucji), a nadto ze względu na powołany już wyżej przepis art. 7 § 2 k.p.c. in fine, w każdym razie przesądzałaby o dopuszczalności obalenia ustaleń tej Komisji przed sądem cywilnym.Rozważenia powyższe prowadzą do wniosku, że sąd cywilny z mocy art. 7 k.p.c. związany jest tylko ustaleniami co do spełnienia przestępstwa, zawartymi w prawomocnym wyroku skazującym sądu karnego powszechnego lub szczególnego, nie jest zaś związany takimi ustaleniami orzeczeń innych organów, a m.in. nie jest związany ustaleniami orzeczeń skazujących byłej Komisji Specjalnej.Ponieważ zaskarżony wyrok opiera się na odmiennej błędnej wykładni art. 7 k.p.c., a nadto w sposób zupełnie dowolny, bez żadnego uzasadnienia przyjmuje istnienie normalnego związku przyczynowego pomiędzy faktem zaniechania zawiadomienia przełożonych o powstaniu manka, a całym mankiem za dalszy okres - konieczne jest jego uchylenie, bez potrzeby rozważania dalszych zarzutów rewizji.