III CR 76/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny H. przeciwko Adamowi H. o uzgodnienie treści księgi wieczystej rzeczywistym stanem prawnym, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 23 września 1963 r.,zaskarżony wyrok zmienił, a wyrok Sądu Powiatowego w Zduńskiej Woli z dnia 28 czerwca 1963 r. w części oddalającej powództwo o uzgodnienie księgi wieczystej co do dalszej jednej czwartej ułamkowej części nieruchomości położonej w Z.W. przy ul. (...) oraz w części orzekającej o kosztach procesu uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wszczynającym sprawę niniejszą powódka Anna H. wyjaśniła, co następuje:Strony były małżeństwem, jednakże związek małżeński został rozwiązany przez rozwód bez orzekania o winie wyrokiem Sądu Powiatowego w Łodzi z dnia 31.XII.1962 r. Pozwany wpisany jest do księgi wieczystej nr Kw. 2334 jako właściciel nieruchomości, położonej w Z.W. przy ul. (...). Nieruchomość ta została nadana z reformy rolnej w r. 1948. W tym czasie strony były małżeństwem i stosownie do art. 21 § 1 k.r. stanowiła ona wspólny majątek obojga małżonków. Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia rozwodowego ustała wspólność ustawowa. Zgodnie z art. 25 § 2 k.r. strony mają w wymienionej nieruchomości równe udziały. W konkluzji powódka wnosiła o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jej do działu II księgi wieczystej jako współwłaścicielki w połowie.Pozwany najpierw uznał powództwo co do zasady, ale z tym zastrzeżeniem, że nie zgadza się, aby połowa majątku została przepisana na powódkę. Poza tym wyjaśnił, że otrzymał nieruchomość w zamian za majątek, jaki miał w N., a który w części stanowił własność jego i pierwszej jego żony, a w części należał do drugiej żony, tj. powódki. Następnie pozwany wnosił o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy powództwo częściowo uwzględnił, nakazując usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie do działu II powódki jako współwłaścicielki w 1/4 części. W pozostałej części powództwo oddalono z zasad następujących:Na podstawie zebranego materiału dowodowego zostało ustalone, że pozwany na zasadzie aktu nadania otrzymał nieruchomość w Z.W. o powierzchni 9063 mtr. kw. w zamian za mienie pozostawione w N. Z akt sprawy C 261/62 wynika, że pozwany pozostawił w N. majątek składający się z placu o powierzchni 1 ha 4663 mtr. kw. stanowiąca jej wyłączną własność oraz że plac, ziemia orna, piwnica i stodoła stanowiły wspólną własność stron, a reszta budynków była własnością męża. Dając częściowo wiarę zeznaniom powódki, Sąd przyjął, że w skład majątku pozostawionego w N. wchodziła działka o powierzchni 5890 mtr. kw. z budynkami oraz 4,0788 ha ziemi ornej. Powódka, przesłuchana w trybie art. 311 k.p.c., zeznała, że w skład pozostawionego majątku wchodziła działka ziemi o powierzchni 1 ha 4663 mtr. kw. należąca do powódki, a stodoła i piwnica zostały wybudowane w czasie trwania związku małżeńskiego i stanowiły ustawową wspólność małżeńską. Zdaniem Sądu pozostawiony majątek osobisty powódki stanowił 1/4 część całego majątku. Skoro zatem majątek otrzymany w trybie reformy rolnej stanowi ekwiwalent za majątek pozostawiony, to udział powódki w tym majątku powinien wynosić 1/4 część.Powódka wniosła rewizję, zarzucając naruszenie art. 21 k.r. przez przyjęcie, że nieruchomość nadana z reformy rolnej nie stanowi nowego nabycia, lecz "kontynuację własności małżonków w proporcji do majątku pozostawionego w ZSRR, jak również zarzucając sprzeczność ustaleń z treścią zebranego materiału dowodowego przez ustalenie, że wartość majątku powódki pozostawionego w N. odpowiada 1/4 części wartości całego majątku stron.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 23 września 1963 r. rewizję oddalił, podzielając motywy zaskarżonego wyroku i zaznaczając ponadto, że powoływanie się strony powodowej na orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10.X.1956 r. 3 CO 26 56 (OSN 1957/III/85 i z dnia 12.VI.1956 r. I CR 718/55 (OSN 1957/II/53) jest chybione z tego względu, że w niniejszym wypadku sporna działka została nadana pozwanemu w trybie reformy rolnej jako ekwiwalent za mienie pozostawione w N., decydujący zatem będzie tytuł własności stron do majątku, jaki pozostawiły w N.Obydwa wymienione wyroki zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 13 marca 1964 r.Według rewizji nadzwyczajnej pogląd, że nieruchomość nadana pozwanemu w trybie reformy rolnej stanowi współwłasność stron w takim samym stosunku, w jakim były one właścicielami majątku pozostawionego w ZSRR - nie znajduje uzasadnienia prawnego. Strony w następstwie repatriacji utraciły własność majątku pozostawionego w N. Pozwany, jako repatriant, miał pierwszeństwo do otrzymania gruntu z reformy rolnej, ale nieruchomość, którą mu nadano, otrzymał nie w drodze zamiany za majątek pozostawiony, lecz było to nabycie zupełnie nowego majątku.Zgodnie z cytowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego działka nadana jednemu z małżonków w wykonaniu reformy rolnej w czasie trwania małżeństwa stanowi w zasadzie majątek dorobkowy w rozumieniu art. 21 § 1 k.r. Skoro zatem nieruchomość będąca przedmiotem sporu jest niewątpliwie majątkiem dorobkowym, a w księdze wieczystej figuruje jako właściciel tylko pozwany, żądanie uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie powódki jako współwłaścicielki w połowie jest całkowicie uzasadnione przepisem art. 25 § 2 k.r., zgodnie z którym małżonkowie mają równe udziały w majątku objętym wspólnością ustawową.Z tych przyczyn w rewizji nadzwyczajnej postawiono wniosek o zmianę zaskarżonych wyroków i uwzględnienie powództwa w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd rewizji nadzwyczajnej, że nieruchomość nabyta w drodze nadania przewidzianego w przepisach o reformie rolnej stanowi dorobek w rozumieniu art. 21 k.r., jest całkowicie trafny i jako utrwalony zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie nie wymaga bliższego uzasadnienia. Trafnie też rewizja nadzwyczajna podkreśla, że sam fakt, iż pozwanemu przyznano nieruchomość dlatego, że należy on do osób, które pozostawiły majątek na terenach odstąpionych Związkowi Radzieckiemu, nie uzasadnia odmiennej oceny.Inaczej jednak przedstawiałaby się ta kwestia, gdyby organ administracyjny przyznał pozwanemu sporną nieruchomość jako ekwiwalent za mienie pozostawione na tych terenach z wyraźnym zaznaczeniem tej okoliczności w swej decyzji lub w motywach jej wydania. Wówczas miałaby zastosowanie przewidziana w art. 21 k.r. zasada surogacji, w myśl której majątek nabyty przez jednego z małżonków w zamian za jego majątek odrębny stanowi przedmiot majątku odrębnego. Wprawdzie z punktu widzenia ściśle prawnego nabycie nieruchomości w drodze nadania stanowi nabycie pierwotne, a więc nie jest nabyciem w zamian za inny majątek, ale gospodarczo - a zasada surogacji ma właśnie uzasadnienie gospodarcze - może stanowić (jeżeli taka jest wola organu orzekającego o nadaniu) ekwiwalent za mienie utracone na skutek zmian powojennych.Powyższej istotnej dla sprawy okoliczności obie instancje należycie nie wyjaśniły, bo ani nie zażądały samych akt nadania, ani też nie zasięgnęły informacji w odpowiednim urzędzie. Dlatego też ich ocena, że nadanie na rzecz powoda było umotywowane pozostawieniem jego ziemi na wschodzie, nie jest oparte na odpowiednim materiale dowodowym.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy nie mógł uwzględnić wniosku rewizji nadzwyczajnej o zmianę zaskarżonych wyroków, lecz je uchylił i sprawę z mocy art. 384 w związku z art. 398 k.p.c. przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.