III CRN 174/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: K. Piasecki, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zofii Ł. przeciwko Stanisławowi D., Marii D. i Adamowi Ł. o uznanie umowy za nieważną oraz o nakazanie złożenia oświadczenia woli na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 15 grudnia 1971 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowódka Zofia Ł. i pozwany Adam Ł. zawarli w 1946 r. związek małżeński. W czasie trwania tego związku Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O. wydało orzeczenie z dnia 29 grudnia 1951 r., oparte na przepisach ustawy z dnia 18 marca 1932 r. o wykupie gruntów podlegających ustawie w przedmiocie ochrony drobnych dzierżawców rolnych, przyznające pozwanemu Adamowi Ł. w drodze przymusowego wykupu własność działek gruntu 1 kat. 1238/36 i 1238/93 o powierzchni 0,1365 ha za cenę 202,68 zł.Na podstawie tego orzeczenia pozwany Adam Ł. uzyskał wpis własności w księdze wieczystej.Umową z dnia 15 stycznia 1971 r. pozwany Adam Ł. sprzedał pozwanym Stanisławowi i Marii D. 1/2 idealną część tej nieruchomości.Powódka, twierdząc, że nieruchomość wchodziła w skład majątku dorobkowego jej i męża oraz że nabywcom okoliczność ta była znana, wnosiła o uznanie umowy sprzedaży za nieważną, a ponadto wnosiła o zobowiązanie pozwanych D. do zeznania dokumentu przywracającego wpis prawa własności do połowy nieruchomości, będącej przedmiotem kupna - sprzedaży, na rzecz pozwanego Ł. Powódka wnosiła również o nakazanie pozwanemu Ł., aby zeznał dokument nadający się do wpisania w księdze wieczystej wzmianki, iż nieruchomość stanowi wspólność majątkową obojga małżonków Ł.Pozwani wnosili o oddalenie powództwa. Pozwany Ł. wyrażał pogląd, że nieruchomość stanowi jego własność odrębną, natomiast pozwani D. powoływali się na zawarcie umowy w dobrej wierze i chroniącą ich prawa rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 22 maja 1971 r. uwzględnił powództwo w całości. W uzasadnieniu wyroku Sąd ten stwierdził, że nieruchomość, której własność pozwany Ł. uzyskał w czasie trwania związku małżeńskiego, stanowi w myśl art. 32 § 1 k.r.o. majątek dorobkowy, mimo że uprawnienia do jej nabycia miał tylko pozwany, ponieważ decydujące znaczenie ma chwila nabycia własności, nie zaś istnienie uprawnień. Sąd przyjął za udowodnione, iż pozwani D., nabywając od pozwanego Ł. udział we własności nieruchomości, znali stan prawny, ponieważ powódka uprzedzała ich, że nieruchomość stanowi wspólność ustawową i że ona nie wyraża zgody na jej sprzedaż.Rewizję od tego wyroku wnieśli pozwani Stanisław i Maria D., zarzucając sprzeczność istotnych ustaleń Sądu I instancji z treścią zebranego materiału dowodowego przez przyjęcie, że sporna nieruchomość należy do wspólności majątkowej małżonków Ł. i że pozwani nie mogą powoływać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 15 grudnia 1971 r. zmienił wyrok Sądu Powiatowego i powództwo oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki stwierdził, że jest co najmniej wątpliwe, czy nieruchomość stanowi dorobek małżonków, oraz że materiał dowodowy nie uzasadniał żądania powódki co do uznania umowy sprzedaży za nieważną.Od powyższego wyroku wniósł rewizję nadzwyczajną na skutek podania powódki Minister Sprawiedliwości z wnioskiem o jego uchylenie i o oddalenie rewizji pozwanych Stanisława i Marii D. od wyroku Sądu Powiatowego w Oświęcimiu z dnia 22 maja 1971 r. Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 32 k.r.o., art. 20 i 32 § 1 prawa rzeczowego, art. 233 § 1 i art. 290 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że Sąd Wojewódzki nie powinien był w uzasadnieniu swego wyroku ograniczyć się do wyrażenia wątpliwości, czy sporna nieruchomość wchodziła w skład majątku dorobkowego małżonków, lecz powinien był wątpliwość tę rozstrzygnąć. Powódka bowiem zgłosiła dwa odrębne roszczenia. Pierwsze z nich dotyczy ważności umowy kupna - sprzedaży, zawartej między pozwanymi Adamem Ł. oraz Marią i Stanisławem D. Drugie roszczenie powódki zmierza do ustalenia, że nieruchomość stanowi majątek dorobkowy małżonków i do uzyskania orzeczenia, które stanowiłoby podstawę do ujawnienia tytułu własności powódki w księdze wieczystej.Sąd Wojewódzki przeoczył przy tym, że mąż powódki zbył na rzecz pozwanych tylko idealną połowę nieruchomości, drugie więc żądanie powódki byłoby aktualne w odniesieniu do drugiej połowy nieruchomości, nawet gdyby przyjąć, że umowa sprzedaży jest ważna. W tych warunkach Sąd Wojewódzki nie mógł uchylić się od stanowczej odpowiedzi na pytanie, czy nieruchomość stanowi wspólny majątek małżonków, czy też odrębny majątek męża. O ile bowiem do rozstrzygnięcia pierwszego żądania powódki - w zakresie ważności umowy sprzedaży - mogłoby wystarczyć przyjęcie, że po stronie pozwanych nabywców nie zachodziła zła wiara, bez potrzeby stanowczego ustosunkowania się do kwestii charakteru sprzedanej nieruchomości, o tyle rozstrzygnięcie drugiego żądania wymagało zasadniczego rozważenia charakteru spornego mienia.Mimo powyższych uchybień Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że zaskarżony rewizją nadzwyczajną wyrok Sądu Wojewódzkiego jest w ostatecznym rezultacie zgodny z prawem.W sprawie jest niesporne, że nabycie własności omawianej nieruchomości przez męża powódki nastąpiło na mocy orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 29.XII.1951 r., wydanego na podstawie ustawy z dnia 18 marca 1932 r. o wykupie gruntów podlegających ustawie w przedmiocie ochrony drobnych dzierżawców rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1938 r. Nr 42, poz. 354). Było także niesporne, że nieruchomość ta była w posiadaniu babki i matki pozwanego męża powódki, a wreszcie jego samego od przeszło 40 lat.Cytowana wyżej ustawa z dnia 18 marca 1932 r. wyraźnie wskazywała, że ostateczny termin do zgłoszenia wniosku o wykup gruntu upływał z dniem 1.X.1938 r. (art. 14). Jest niesporne, że matka męża powódki, będąca ówczesnym posiadaczem gruntu, zgłosiła wniosek o wykup we właściwym terminie i że odpowiednie postępowanie administracyjne zostało wszczęte jeszcze przed wybuchem wojny 1939 r. W związku z tym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w swym orzeczeniu z dnia 29.XII.1951 r. wyraźnie ustaliło, że już w postępowaniu wyjaśniającym toczącym się przed wojną stwierdzono uprawnienia drobnych dzierżawców do nabycia gruntu na własność i dokonano klasyfikacji gruntów, a jedynie wybuch wojny przeszkodził w wydaniu odpowiedniego orzeczenia. Dlatego też Prezydium uznało za konieczne dokończenie postępowania toczącego się od kilkunastu lat i wydanie orzeczenia mającego na celu uporządkowanie stanu prawnego własności. Ponieważ wnioskodawczyni w sprawie o wykup zmarła w 1945 r., przeto prawo własności zostało stwierdzone na rzecz jej syna jako jedynego spadkobiercy i faktycznego posiadacza działki. Podnieść należy, że takie rozstrzygnięcie zgodne było także z art. 1 ust. 4 cyt. ustawy z 1932 r., który postanawiał, że uprawnienie do wykupu gruntu określone w ustawie przysługuje pozostałemu przy życiu małżonkowi i spadkobiercom w linii prostej dzierżawcy podlegającego ochronie, jeśli dzierżawca ten zmarł w czasie postępowania wykupowego, a osoby te pozostawały ze zmarłym we wspólnym gospodarstwie lub były przez niego utrzymywane.W orzeczeniu z dnia 12.II.1970 r. I CR 444/69 (OSNCP 1970, poz. 203) Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, iż gdy jeden z byłych współmałżonków po ustaniu wspólności ustawowej nabywa prawo w taki sposób, że tylko realizuje uprawnienia należące przedtem do wspólności, prawo to jednocześnie nabywa dla drugiego byłego współmałżonka.Zasada ta działa także w kierunku przeciwnym. Oznacza to, iż jeżeli małżonek nabywa pewne prawo w czasie trwania wspólności w taki sposób, że stanowi to jedynie realizację uprawnień nabytych przed powstaniem wspólności, to wówczas prawo to nie wchodzi do majątku wspólnego i stanowi majątek odrębny jednego małżonka.W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, iż mąż powódki nabył uprawnienia do wykupu spornej działki gruntu po swojej matce z chwilą jej śmierci w 1945 r., tj. przed zawarciem związku małżeńskiego, poprzednio zaś uprawnienie to przysługiwało jego matce w myśl przepisów ustawy z dnia 18 marca 1932 r. Działka ta znajdowała się od wielu lat w posiadaniu męża powódki, a poprzednio jego rodziny. Orzeczeniu o wykupie gruntu nie można co prawda przypisywać charakteru tylko deklaratoryjnego, należy zatem przyjąć, że własność gruntu przeszła ostatecznie na męża powódki dopiero w 1951 r., z chwilą wydania odpowiedniego orzeczenia administracyjnego, niemniej jednak orzeczenie to stanowiło jedynie realizację wcześniejszych uprawnień męża powódki. W sensie gospodarczym mąż powódki dysponował sporną działką jeszcze przed zawarciem małżeństwa, a wydanie orzeczenia o nabyciu gruntu na własność stanowiło jedynie zakończenie postępowania o wykup gruntu, wszczętego jeszcze w 1938 r., na wiele lat przed zawarciem przez strony małżeństwa.W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że jeżeli jeden z małżonków (lub jego poprzednik prawny) zgłosił przed dniem 1.X.1938 r. i przed zawarciem małżeństwa wniosek o nabycie gruntu na własność na mocy przepisów ustawy z dnia 18 marca 1932 r. o wykupie gruntów podlegających ustawie w przedmiocie ochrony drobnych dzierżawców rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1938 r. Nr 42, poz. 354), to okoliczność, że ostateczne orzeczenie administracyjne przyznające temu małżonkowi prawo własności zapadło dopiero po zawarciu przez niego związku małżeńskiego i pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r., nie ma wpływu na uznanie tego gruntu za majątek wspólny małżonków. Grunt ten stanowi majątek odrębny małżonka, gdyż jego nabycie stanowiło tylko realizację uprawnień wynikających z ustawy z 1932 r., nabytych przed zawarciem związku małżeńskiego.W tych warunkach nie ma również istotnego znaczenia podnoszona w sprawie okoliczność, że cena wykupu w kwocie 282,68 zł została zapłacona w czasie trwania małżeństwa z pieniędzy dorobkowych małżonków. Gdyby bowiem nawet okoliczność ta odpowiadała prawdzie, nie miałaby ona wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Cena wykupu miała charakter symboliczny i należało ją potraktować jako nakład z majątku wspólnego małżonków na majątek odrębny, nakład podlegający rozliczeniu w myśl zasad przewidzianych w art. 45 k.r.o. Nie mogło to natomiast powodować przekształcenia majątku odrębnego w majątek wspólny małżonków.Skoro więc sporny grunt stanowi majątek odrębny pozwanego męża powódki, którym mógł on swobodnie dysponować, roszczenia powódki w obu członach okazują się nieuzasadnione, bez potrzeby badania dobrej lub złej wiary nabywców połowy nieruchomości.Z tych przyczyn i na mocy art. 421 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.