III CRN 279/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Olejniczak, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Ireny D.-K. z udziałem Ryszarda D. o podział majątku dorobkowego na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Nowym Sączu z dnia 3 stycznia 1985 r.uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Zakopanem z dnia 3 kwietnia 1984 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Zakopanem do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie o opłatach należnych od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePowódka Irena D.-K. domagała się ustalenia, że zabudowana nieruchomość, położona w Z. 20a, o pow. 761 m2, mająca urządzoną księgę wieczystą KW (...), stanowi przedmiot ustawowej wspólności małżeńskiej jej i pozwanego Ryszarda D. Następnie zmieniła swoje żądanie i domagała się podziału majątku dorobkowego, w skład którego wchodzi przytoczona wyżej nieruchomość. Ostatecznie sformułowała swoje żądanie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem rzeczy przez wpisanie jej w dz. II księgi wieczystej, urządzonej dla przedmiotowej nieruchomości - jako współwłaścicielki łącznej. Sąd Rejonowy w Zakopanem postanowieniem wstępnym oddalił żądanie ustalając, że działka, na której strony wzniosły budynek mieszkalny w czasie trwania ustawowej wspólności małżeńskiej, stanowiła majątek odrębny pozwanego, gdyż została nabyta nieformalną umową 7 lat przed zawarciem małżeństwa. Zdaniem Sądu Rejonowego, w sprawie występuje sytuacja poczynienia nakładów z majątku wspólnego małżonków na majątek odrębny jednego z nich i rozliczenia z tego tytułu, prawidłowo, powinny nastąpić na zasadach określonych w art. 45 k.r.o.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 3 stycznia 1985 r. oddalił rewizję wnioskodawczyni, podzielając w pełni rozstrzygnięcie i ustalenia Sądu Rejonowego.Powyższe postanowienie zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL i domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia wstępnego wydanego przez Sąd Rejonowy w Zakopanem z dnia 3 kwietnia 1984 r. i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Zdaniem rewidującego, Sąd Rejonowy nie wyjaśnił istotnych okoliczności sprawy. Podstawowy argument rewizji nadzwyczajnej sprowadza się do wywodu, że jeśli działka gruntu pod budynkiem została nabyta na podstawie nieformalnej umowy sporządzonej przed zawarciem związku małżeńskiego przez strony - w zamian za udzieloną w 1963 r. i nie zwróconą pożyczkę w wysokości 40 000 zł na rzecz właścicielki działki Marii C.-D., to koniecznym było ustalenie, kiedy nabywca tej działki objął ją w samoistne posiadanie, sam przed powstaniem wspólności ustawowej, czy też wspólnie z żoną. Ustalenie daty objęcia działki w samoistne posiadanie ma tu decydujące znaczenie dla oceny żądania, mimo że wznoszenie budynku i formalne nabycie nieruchomości nastąpiło w czasie trwania wspólności majątkowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dwukrotna zmiana stanowiska wnioskodawczyni w sprawie, prowadząca do zmiany trybu rozpoznania sprawy, doprowadziła sądy obu instancji do nienależytego zrozumienia położenia jej istoty. Ostatnie sformułowanie żądania uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem rzeczy nie dawało podstawy do jego rozpoznania w postępowaniu nieprocesowym. Pominięcie tej okoliczności i wydanie orzeczenia w formie postanowienia prowadzi do wniosku, że przedmiotem sprawy jest w dalszym ciągu podział majątku dorobkowego i Sądy zmierzały do rozstrzygnięcia kwestii masy dorobku. W rzeczywistości jest to postanowienie ustosunkowujące się do kwestii objęcia zabudowanej nieruchomości majątkiem dorobkowym. Podkreślić wypada, że orzeczenie wstępne sąd wydaje, jeśli przesądza pozytywnie zasadę żądania, w przeciwnym bowiem razie, przesądzając o żądaniu negatywnie, wydaje orzeczenie końcowe. Gdyby więc przyjąć, że wydane postanowienie ma charakter wstępnego, przy braku rewizji nadzwyczajnej kontynuowanie podziału majątku dorobkowego w sprawie nie mogłoby mieć miejsca. Rozstrzygnięcie miałoby charakter końcowy.Przystępując do merytorycznych rozważań nad zarzutami i wnioskami rewizji nadzwyczajnej, w związku z tym, co zostało już wyżej wypowiedziane, należy stwierdzić, że wniosek rewizyjny zmierzający do uchylenia orzeczeń obu instancji jest zasadny dla dalszego prawidłowego prowadzenia sprawy o podział majątku dorobkowego, a w szczególności ustalenia masy dorobku. Jednakże Sąd Najwyższy nie podziela argumentów przytoczonych na uzasadnienie rewizji nadzwyczajnej. Sądy, orzekając o przedmiocie masy dorobku, rażąco naruszyły przepisy art. 31 oraz art. 32 § 1 k.r.o. i art. 231 k.c.Rzekomo działka najpierw została nabyta nieformalnie, a bezsporne jest, że przejście jej własności nastąpiło na podstawie orzeczenia sądowego wydanego w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżonków - uczestników postępowania i w czasie trwania tej wspólności został wzniesiony budynek mieszkalny na gruncie stanowiącym własność osoby trzeciej. W takiej sytuacji uprawnienie do wykupu nieruchomości wchodziło do majątku dorobkowego, gdyż jednocześnie zachodziły przesłanki z art. 32 § 1 k.r.o. i art. 231 k.c.W wypadku, gdy osoba będąca w stanie wolnym nabyła działkę budowlaną nieformalną umową i objęła ją w samoistne posiadanie, a następnie działka ta została zabudowana w czasie trwania ustroju wspólności ustawowej małżeńskiej z majątku wspólnego, oboje małżonkowie znajdują się w pozycji niepodzielnego wierzyciela uprawnionego do realizacji roszczenia określonego w art. 231 k.c. Przez fakt zawarcia małżeństwa i wspólne wznoszenie budynku z majątku wspólnego nastąpiły podstawy do przekształcenia posiadania syngularnego w posiadanie łączne obojga małżonków. W rozważanym wypadku władztwo faktyczne nieruchomości wykonywane nawet przez jedno z małżonków nie ma decydującego znaczenia, jak to podkreśla rewizja nadzwyczajna, i może być przesłanką nabycia prawa podmiotowego dla obojga małżonków. Istotne jest dokonanie zabudowy z majątku wspólnego i aby realizacja roszczenia z art. 231 k.c. nastąpiła w czasie trwania wspólności majątkowej. Te dwie istotne przesłanki zostały spełnione, gdyż przeciwnik wniosku przyznał, że dom został zbudowany z majątku dorobkowego, a data orzeczenia zobowiązująca osobę trzecią do przeniesienia własności nieruchomości na rzecz Ryszarda D. nie może budzić wątpliwości. Spełnienie się wspomnianych przesłanek z art. 231 k.c., jak również z art. 32 § 1 k.r.o. daje podstawę do przyjęcia, że zgłoszona we wniosku do podziału nieruchomość stanowi przedmiot dorobku. Zaliczeniu tej nieruchomości do majątku wspólnego nie stoi na przeszkodzie, że przeciwnik wniosku sam na swoją rzecz zrealizował uprawnienie z art. 231 k.c., ze względu na równoczesne spełnienie się przesłanek z art. 32 § 1 k.r.o. Wątpliwa w sprawie jest okoliczność nabycia działki za nie zwróconą pożyczkę w wysokości 40.000 zł. Wątpliwość ta ma swoje oparcie w niewiedzy wnioskodawczyni, by jej mąż nieformalną umową nabył działkę budowlaną przed zawarciem związku małżeńskiego, a żona w zgodnie funkcjonującym małżeństwie nie wiedziała o tym fakcie do chwili wytoczenia powództwa. Pożyczka, jeśli miała miejsce w 1963 r., i to w wysokości 40.000 zł, nie mogła stanowić ekwiwalentu działki i trudno też jest przyjąć w oparciu o zasady doświadczenia życiowego, aby ta kwota wchodziła w rachubę i osoba trzecia będąca współwłaścicielem działki uznała roszczenie w 1975 r. bez żądania stosownych dopłat. Pożyczka była zaciągnięta tylko przez jedną ze współwłaścicielek nieruchomości, a żądanie oparte na przepisie art. 231 k.c. uznała także inna współwłaścicielka, nie wspominając o stronie finansowej. Dwóch współwłaścicieli nie stawiło się na rozprawę i nie okazali oni zainteresowania sprawą, która dotyczyła ich majątku znacznej wartości. Przy dalszym rozpoznaniu sprawy Sąd powinien ustalić datę rzekomego nieformalnego nabycia działki budowlanej. Jeśli została ona nabyta w czasie trwania wspólności majątkowej, nie może z tego tytułu być rozliczeń między uczestnikami. W przeciwnym wypadku jej ekwiwalentem była nie zwrócona pożyczka, co wydaje się wątpliwe, i zachodziłaby wówczas podstawa do rozliczeń z art. 45 k.r.o, to jest poczynienia nakładów pieniężnych z majątku odrębnego na majątek wspólny.Sąd Najwyższy mając to na uwadze na zasadzie art. 422 § 1 i art. 108 k.p.c. orzekł jak w sentencji.