III CRN 193/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca).Sędziowie: Z. Wasilkowska, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Rady Narodowej miasta st. Warszawy przeciwko Ludwikowi i Władysławie małżonkom Z. oraz Janowi i Jadwidze małżonkom B. o ustalenie nieważności aktu notarialnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 28 listopada 1969 r., oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 21 października 1968 r. Skarb Państwa (Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej) domagał się ustalenia nieważności aktu notarialnego z dnia 5 października 1963 r. nr (...), na mocy którego Skarb Państwa (Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej W., Dzielnicowy Zarząd Gospodarki Mieszkaniowej) oddał w wieczyste użytkowanie na rzecz Ludwika i Władysławy małż. Z. w jednej połowie oraz na rzecz Jana Tadeusza i Jadwigi Józefy małż. B. w drugiej połowie działkę gruntu o pow. 283 m2, położoną w W. przy ul. B. nr (...) róg A. nr (...), wpisaną w księdze wieczystej Kw (...).Powyższa umowa wieczystego użytkowania gruntu zawarta została - według dalszych twierdzeń pozwu - na podstawie decyzji Dzielnicowego Zarządu Gospodarki Mieszkaniowej w W. z dnia 31 maja 1962 r., zmienionej następnie decyzją z dnia 19 grudnia 1962 r.Wobec uznania przez Ministerstwo Gospodarki Komunalnej w piśmie z dnia 4 maja 1968 r., że decyzje te zostały wydane bez żadnej podstawy prawnej, zostały one potem decyzją Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej z dnia 19 sierpnia 1968 r. uchylone, jako nieważne.Z treści pozwu wynika nadto, że po uchyleniu powyższych decyzji strona powodowa pismem z dnia 3 lipca 1968 r. uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego w wymienionym akcie notarialnym z dnia 5 października 1963 r. pod wpływem błędu. Polegał on na tym, że do działki gruntu oddanej w wieczyste użytkowanie małż. Z i małż. B. włączono część gruntu o pow. 57 m2, która wchodziła w skład innej nieruchomości, mianowicie nieruchomości położonej przy ul. A. nr (...) (obecnie A. nr (...)). W stosunku zaś do tej drugiej nieruchomości nie został w dacie podjęcia decyzji z dnia 31 maja 1962 r. (zmienionej w dniu 19 grudnia 1962 r.), jak również w dacie zawarcia aktu notarialnego z dnia 5 października 1963 r. rozpoznany wniosek byłej właścicielki tejże nieruchomości, Eugenii C., o przyznanie prawa wieczystego użytkowania. Wniosek ten rozpoznany został dopiero w dniu 24 stycznia 1967 r. przez wydanie decyzji władzy administracyjnej, na mocy której to decyzji nieruchomość ta o pow. 404 m2 (w tym - wspomniane 57 m2) została oddana w wieczyste użytkowanie następcom prawnym Eugenii C., tj. Robertowi i Janinie małż. B.W tych warunkach wobec uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, strona powodowa domagała się ustalenia nieważności wymienionej umowy o wieczystym użytkowaniu.Uczestniczący w postępowaniu sądowym w charakterze interwenientów ubocznych małż. B. wnosili o uwzględnienie powództwa.Należy dodać, że pozwani małż. Jan i Jadwiga B. zbyli w 1965 r. na rzecz pozwanych małż. Z. przysługujące im prawo wieczystego użytkowania w stosunku do połowy nieruchomości objętej aktem notarialnym z dnia 5 października 1963 r.W toku postępowania zmarł pozwany Ludwik Z., przy czym jako następców prawnych zmarłego wskazano jego żonę Władysławę i dwoje nieletnich dzieci: Jerzego oraz Ludwika Z.Wyrokiem z dnia 20 stycznia 1969 r. (zaocznym w stosunku do niektórych pozwanych) Sąd Powiatowy dla Warszawy-Pragi powództwo oddalił, Sąd Wojewódzki zaś dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 28 listopada 1969 r. oddalił rewizje Skarbu Państwa i interwenientów ubocznych, uznając je za nieuzasadnione.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL wnosząc o uchylenie tego wyroku wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi i o przekazanie sprawy temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzucił powyższym wyrokom rażące naruszenie prawa, w szczególności art. 41 i 76 § 2 popc (art. 58 § 1 i 88 § 2 k.c.), art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279) a nadto art. 232, 233 oraz 316 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Zarzutu, że akt notarialny z dnia 5 października 1963 r., na podstawie którego ustanowiono wieczyste użytkowanie gruntu o powierzchni 57 m2 na rzecz pozwanych z pominięciem dotychczasowego właściciela nieruchomości lub jego następcy prawnego, jest nieważny, jako sprzeczny z postanowieniami dekretu z dnia 26 października 1945 r., nie można uznać za uzasadniony.Zgodnie z uchwałą Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1964 r. III CO 12/64 (OSNCP 1964/12 poz. 244), uchylenie ostatecznej uchwały prezydium rady narodowej lub decyzji organu do spraw gospodarki mieszkaniowej po zawarciu umowy sprzedaży nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. z 1957 r. Nr 31, poz. 132) nie powoduje samo przez się nieważności umowy, jednakże okoliczności, z powodu których uchylenie nastąpiło, mogą mieć znaczenie dla oceny w świetle prawa cywilnego ważności umowy sprzedaży lub dopuszczalności uchylenia się od skutków prawnych zawartego w niej oświadczenia woli.Powyższa zasada prawna, wypowiedziana przez Sąd Najwyższy na tle przepisów o sprzedaży nieruchomości, ma zastosowanie do wszystkich tych czynności prawnych, które zostały dokonane na podstawie decyzji władzy administracyjnej, następnie uchylonej, a więc również do ustanowienia prawa wieczystego użytkowania.Umowa, jak wynika z powyższej uchwały, może być kwestionowana na zasadach ogólnych z dwu powodów: a) z powodu jej nieważności ze względu na sprzeczność z prawem (art. 58 k.c.) albo b) z tego powodu, że oświadczenie strony zainteresowanej zostało dotknięte wadą oświadczenia woli (tzw. nieważność względna - art. 84-88 k.c.).W rewizji nadzwyczajnej skarżący podaje zarzuty z obu tych podstaw. Nieważność bezwzględna zachodzić ma z tej przyczyny, że został naruszony art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279).W związku z tym podkreślić należy, że - zgodnie z praktyką ustaloną na tle powołanej wyżej zasady zawartej w uchwale Całej Izby SN z dnia 25 kwietnia 1964 r. - nieważność bezwzględna wchodziłaby w rachubę w takich wypadkach, gdy przepis, z którego naruszeniem umowa sprzedaży została zawarta, nie pozostawia organowi administracyjnemu decydującemu o sprzedaży, a następnie zawierającemu umowę, na jakąkolwiek ocenę, czy dana nieruchomość ma być sprzedana danemu nabywcy.Jeżeli jednak w rachubę wchodzą różne ewentualności, z których jedna została wybrana przez organ administracji, to nie zachodzi nieważność bezwzględna i strona zainteresowana mogłaby zniweczyć zawartą umowę jedynie przez uchylenie się od skutków oświadczenia woli (art. 84-88 k.c.).W omawianym wypadku pierwsza z podanych wyżej ewentualności nie zachodzi. Zgodnie z art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. dotychczasowi właściciele gruntów albo ich następcy prawni mogli, jeśli byli posiadaczami gruntów, zgłosić w ciągu 6 miesięcy od chwili objęcia gruntów przez gminę wniosek o przyznanie im wieczystej dzierżawy przejętego gruntu lub prawa zabudowy, zmienionych następnie na prawo własności czasowej (art. XXXIX § 1 Przepisywprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych z 1946 r.), a później na podstawie art. 41 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz § 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 26 stycznia 1962 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 15, poz. 67) na prawo użytkowania wieczystego. Decyzja o tym, czy prawo to przyznać właścicielowi, należała jednak do władzy administracyjnej, która mogła prawa tego dotychczasowemu właścicielowi gruntu nie udzielić. Podobny wniosek wynika również z przepisów wydanej następnie uchwały Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. (M. P. 1965 r. Nr 6 poz. 18), która przyznała dodatkowe terminy do składania tych wniosków.W konkretnej sprawie trafnie podkreśla Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, że nie bez znaczenia jest okoliczność, iż - jak to wynika z pism: Prezydium DRN W. Wydział Architektury, Nadzoru Budowlanego i Geodezji z dnia 12 września 1967 r. i Prezydium RN W. Wydział Architektury, Nadzoru Budowlanego i Geodezji z dnia 8 stycznia 1968 r., a nadto z pisma Prezydium DRN z października 1968 r. - organy te w aktualnej sytuacji faktycznej i prawnej nie znalazły podstaw do zmiany prawomocnej decyzji, a tym samym wstrzymania budowy domu realizowanego przez Z., jak również zmiany granicy wynikłej z prawomocnego podziału między spornymi działkami.Jak ustala dalej Sąd Wojewódzki, na nieruchomości pozwanych została już zakończona w październiku 1968 r. budowa w stanie surowym domu jednorodzinnego.Ustalił również Sąd Wojewódzki, że na wniosek Skarbu Państwa (Prezydium DRN W. Dzielnicowy Zarząd Gospodarki Mieszkaniowej) z dnia 27 czerwca 1963 r. Sąd Powiatowy dla Warszawy-Pragi Wydz. III Ksiąg Publicznych postanowieniem z dnia 3 lipca 1963 r. odłączył z księgi wieczystej Nr Kw (...)-P. działkę o pow. 57 m2 i opisał ją w osobnej księdze Nr Kw (...), do której przyłączył następnie działkę o pow. 226 m2, pochodzącą z nieruchomości objętej księgą wieczystą Nr (...). Jako właściciel nieruchomości objętej w księdze wieczystej Nr Kw (...) wpisany został Skarb Państwa.W ramach prawidłowego ukształtowania działek przeznaczonych na zabudowę nieruchomość hipoteczna Nr (...) o ogólnej powierzchni 404 m2 została więc podzielona przez wydzielenie z niej jedynie 57 m2 dla utworzenia działki budowlanej z częścią sąsiedniego terenu (Nr hip. (...)) o powierzchni 283 m2.Trafnie stwierdza Sąd Wojewódzki, że tego rodzaju decyzja organu administracyjnego nie sprzeciwiała się normom art. 7 dekretu z dnia 26 października 1965 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy i że wobec tego można by tu jedynie mówić o poniechaniu rozważenia pierwszeństwa dotychczasowego właściciela gruntu do zachowania terenu w całości w formie ubiegania się o przyznanie wieczystego użytkowania. W takim jednak wypadku, zgodnie z tym, co powiedziano już na wstępie, nieważność bezwzględna nie zachodzi.Pozostaje więc do rozważenia drugi zarzut rewizji nadzwyczajnej co do nieuwzględnienia przez Sądy okoliczności, że Skarb Państwa uchylił się od skutków złożonego w umowie użytkowania wieczystego oświadczenia woli. Również i tego zarzutu nie można uznać za uzasadniony. Jeżeli bowiem nawet uznać za słuszny pogląd, że Skarb Państwa zawierając umowę działał pod wpływem błędu - ponieważ czynność związana z przyznaniem prawa wieczystego użytkowania gruntu na rzecz pozwanych małż. Z. i małż. Jana i Jadwigi B., jako nowonabywców, wchodziłaby w zakres kompetencji Dzielnicowego Zarządu Gospodarki Mieszkaniowej W. stosownie do przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1961 r. Nr 32, poz. 159), natomiast ustanowienie prawa wieczystego użytkowania na rzecz małż. B. jako następców prawnych b. właściciela nieruchomości nr hip. (...). należało do kompetencji Wydziału Gospodarki Terenami Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy, działającego w tym zakresie w trybie przepisów wymienionego dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy - to również wówczas nie zachodzą warunki do uznania uchylenia się od skutków oświadczenia woli za skuteczne, gdyż przekroczony został roczny termin przewidziany w art. 76 § 2 popc (art. 88 § 2 k.c.). Jak to trafnie bowiem przyjął Sąd Wojewódzki, za datę powzięcia przez stronę powodową wiadomości o błędzie należy w każdym razie uznać datę 4 maja 1967 r., w którym to dniu do Wydziału Gospodarki Terenami Prezydium Rady Narodowej w W. wpłynął wniosek Roberta B. o wznowienie postępowania administracyjnego w celu zmiany lub uchylenia decyzji z dnia 31 maja 1962 r. Ta data więc, a nie, jak stwierdza skarżący, data 4 maja 1968 r. (w którym to dniu Ministerstwo Gospodarki Komunalnej poleciło organowi administracyjnemu szczebla wojewódzkiego uznać postępowanie w sprawie przyznania pozwanym prawa wieczystego użytkowania) jest datą początkową, od której biegnie termin z art. 76 § 2 popc (art. 88 § 2 k.c.), w tym bowiem stanie organ kompetentny do rozpoznawania wniosków w trybie przepisów wymienionego dekretu z dnia 26 października 1945 r. powziął wiadomość o powstałym błędzie.Skoro zaś od 4 maja 1967 r. do daty złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli (3 lipca 1968 r.) upłynął okres dłuższy niż rok, to brak przesłanek przewidzianych do uznania tego oświadczenia za skuteczne.Z powyższych względów rewizję nadzwyczajną należało oddalić.