III CRN 198/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki (spr.).Sędziowie SN: K. Kołakowski, K. Olejniczak.Protokolant: M. Prusaczyk.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 15 września 1986 r. sprawy z powództwa Ireny W. i Wiesława T. przeciwko Zdzisławie K. i Michałowi M. o złożenie oświadczenia na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Rejonowego w J. z dnia 18 grudnia 1985 r.uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w J. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o wpisie należnym od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie Irena W. i Wiesław W. w powództwie wytoczonym przeciwko Zdzisławie K. i Michałowi M. żądali zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia woli tej treści, że sprzedali powodom samochód osobowy marki "Fiat" 125-p za kwotę 760.000 zł i przenieśli na nich własność tego samochodu. Dla uzasadnienia tego żądania powodowie przytoczyli fakt zapłaty pozwanym ceny kupna. Pozwani nie dopełnili obowiązku zawarcia umowy kupna-sprzedaży na piśmie w związku z nieporozumieniem między nimi co do tego, czyją własność stanowił samochód i kto był uprawniony do otrzymania sumy należnej za samochód.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy w J. wyrokiem z dnia 13 grudnia 1985 r. powództwo oddalił. Sąd ten doszedł do wniosku, że powodowie z chwilą zapłacenia całej sumy "prawnie w sposób legalny" nabyli własność samochodu.Samochód został im wydany. Skoro nie ma wątpliwości co do skuteczności umowy kupna-sprzedaży samochodu, brak podstaw do uwzględnienia powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c.Od tego wyroku, który stał się prawomocny wobec jego niezaskarżenia, wniósł rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając rażące naruszenie art. 189 k.p.c. Rewizja nadzwyczajna zawiera wniosek o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słusznie podkreśla skarżący, że nie nasuwa zastrzeżeń stanowisko Sądu Rejonowego, że brak było podstaw do uwzględnienia żądania powodów dosłownie w takiej postaci, w jakiej zostało ono sformułowane w pozwie. Żądane w nim oświadczenie pozwanych, że oni "sprzedali" samochód powodom i "przenieśli" na nich jego własność byłoby bowiem oświadczeniem wiedzy (że to już nastąpiło), a nie oświadczeniem woli (sprzedaży i przeniesienia własności, co dopiero nastąpiłoby na podstawie takiego oświadczenia i odpowiedniego oświadczenia powodów). Przepis art. 64 k.c. nie dotyczy zaś oświadczenia wiedzy, lecz wyłącznie oświadczenia woli.W świetle twierdzeń powodów stanowiących podstawę ich roszczenia żądanie to należało w istocie rozumieć jako żądanie ustalenia, że nastąpiło zawarcie umowy kupna-sprzedaży samochodu lub że na skutek zawarcia takiej umowy powodowie stali się właścicielami samochodu. Fakt, że pozwani nie kwestionowali zawarcia tej umowy, nie sprzeciwiał się sam przez się takiemu ustaleniu, ani nie wyłączył interesu prawnego powodów w jego dochodzeniu. Interes ten zachodzi wówczas, gdy istnieje obiektywna niepewność co do stanu prawnego lub prawa i nie ogranicza się tylko do wypadków, gdy zagrożenie afery prawnej wynika z zachowania strony pozwanej. W danym wypadku można zresztą mówić również o takim zachowaniu pozwanych, skoro oni oboje, choć z różnych przyczyn, nie chcą obecnie sporządzić umowy na piśmie, a pozwana jeszcze przed wszczęciem procesu zwróciła się do powodów o wydanie jej samochodu, grożąc im w razie niezastosowania się przez nich do tego żądania, wszczęciem odpowiedniego postępowania sądowego zarzucając bezprawne posiadanie samochodu, powodowie zaś - w świetle twierdzeń stron i ustaleń Sądu Rejonowego są wprawdzie właścicielami samochodu, lecz nie mają żadnego dokumentu stwierdzającego nabycie tego prawa. Jakkolwiek zaś dla samego jego nabycia dokument taki nie jest potrzebny, niemniej jednak ze względu na charakter przedmiotu sprzedaży - jest on niezbędny dla rejestracji pojazdu na rzecz powodów (art. 62 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1.02.1983 r. - Prawo o ruchu drogowym, Dz. U. Nr 6, poz. 35 oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Komunikacji z dnia 29.12.1983 r. w sprawie rejestracji, ewidencji i oznaczania pojazdów, Dz. U. z 1984 r. Nr 1, poz. 2). Wprawdzie samo zarejestrowanie pojazdu lub brak jego rejestracji nie ma żadnego wpływu na to, kto jest jego właścicielem, jednakże właściciel pojazdu jest obowiązany do jego zarejestrowania oraz - gdy chodzi o pojazd już zarejestrowany - do zawiadomienia odpowiedniego organu administracyjnego o jego nabyciu (art. 58 ust. 112 i art. 60 ust. 2 pkt 1 wyżej powołanej ustawy). Brak możliwości dopełnienia przez powodów tych obowiązków - z powodu braku pisemnej umowy kupna-sprzedaży - narusza ich sferę prawną, choć dla samej skuteczności nabycia umowa ta nie jest konieczna. Przy ocenie interesu prawnego powodów trudno też pominąć przepisy dotyczące odpowiedzialności za szkodę, jaka może się wydarzyć w związku z używaniem tego samochodu, zwłaszcza gdy chodzi o pewność - także dla osób trzecich - co do kręgu osób za to odpowiedzialnych, a także przepisy dotyczące ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych pojazdów mechanicznych.W konsekwencji należy stwierdzić, że wbrew stanowisku Sądu Rejonowego uzasadnia powództwo o ustalenie w rozumieniu art. 189 k.p.c. sytuacja, w której kontrahent odmawia sporządzenia w formie pisemnej umowy kupna-sprzedaży, która wywołuje skutki prawne zgodne z naturą tej czynności prawnej, jeżeli zachowanie formy pisemnej niezbędne jest dla dopełnienia czynności administracyjnej i tego rodzaju jak wydanie dowodu rejestracyjnego samochodu na nazwisko nowego jego nabywcy. Wymaga podkreślenia, że sfera interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. nie musi ograniczać się tylko do dziedziny stosunków cywilnoprawnych. Interes prawny jako najistotniejszy element konstrukcji powództwa o ustalenie może koncentrować się w dziedzinie stosunków prawnych o różnym charakterze. Wyrok ustalający, że strony zawarły umowę kupna-sprzedaży, zastępuje w tym wypadku formę pisemną wymaganą dla wywołania dalszych skutków w dziedzinie prawa administracyjnego.W postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej przed Sądem Najwyższy nie było podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego i wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Powodowie bowiem powinni inaczej - stosownie do występującej w sprawie sytuacji prawnej - zmienić sformułowanie swego żądania.W tym stanie rzeczy należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.