III CRN 199/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Weroniki D. przeciwko Stefanowi i Ewie Ł. o usunięcie niezgodności pomiędzy treścią księgi wieczystej o rzeczywistym stanie prawnym na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 1980 r.oddalił rewizję nadzwyczajną, zlecił ściągnięcie od powódki na rzecz Skarbu Państwa opłaty w wysokości 3.860 zł odpowiadającej wpisowi należnemu od rewizji; oddalił wniosek pozwanych o zwrot kosztów procesu za postępowanie w rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneWedług treści akt, w 1931 r. Helena D. nabyła nieruchomość rolną o obszarze 3,21 ha. Następnie Helena D. zamieszkała w mieście, wobec czego z nieruchomości tej korzystał jej ojciec Franciszek D., a po jego śmierci, która nastąpiła w 1965 r. - brat Heleny i syn Franciszka: Alojzy D. Helena D. w dniu 12.I.1971 r. umową zawartą w formie aktu notarialnego sprzedała wspomnianą nieruchomość Stanisławowi Z. Z kolei w dniu 24.II.1976 r. umową zawartą również w formie aktu notarialnego Stanisław Z. sprzedał nieruchomość Stefanowi i Ewie Ł. Jednakże w myśl ostatecznej decyzji z dnia 22.III.1978 r. wydanej przez Wojewódzką Komisję do Spraw Uwłaszczenia Alojzy D. (zmarły wcześniej, bo w 1975 r.) oraz jego żona Weronika D. stali się z dniem 4.XI.1971 r. z mocy art. 1 ust. 2 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych właścicielami tej nieruchomości. W wyniku zaskarżenia przez Stefana i Ewę Ł. wpisu Alojzego D. w księdze wieczystej jako właściciela nieruchomości Sąd Wojewódzki uchylił ten wpis i przekazał sprawę Państwowemu Biuru Notarialnemu do ponownego rozpatrzenia, a Biuro to wyznaczyło Alojzemu D. termin do przedstawienia wyroku wydanego na podstawie art. 23 prawa rzeczowego.W rozpoznawanej sprawie Weronika D. wystąpiła przeciwko Stefanowi i Ewie Ł. o usunięcie niezgodności pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w dziale II księgi wieczystej prawa własności nieruchomości na jej rzecz w miejsce takiego wpisu na rzecz Stefana i Ewy Ł., ale Sąd Rejonowy oddalił jej powództwo. Wyrokiem z dnia 6.VI. 1980 r. Sąd Wojewódzki utrzymał ten wyrok w mocy.Od powołanego wyroku w dniu 14.VIII.1981 r. Prokurator Generalny PRL złożył rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Od zasady nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet ustawa przewiduje wyjątki. W odniesieniu do przeniesienia własności nieruchomości wyjątek taki wprowadza instytucja rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20 w związku z art. 22 § 1 pr. rzecz.). Instytucja ta sankcjonuje przewagę treści księgi wieczystej (stanu prawnoformalnego wynikającego z tej księgi) nad stanem materialnoprawnym i polega na tym, że chociaż prawo własności nieruchomości nie przysługuje jej zbywcy w razie dobrej wiary nabywcy, następuje nabycie przez niego własności nieruchomości.Mechanizm rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych jest dostosowany do cywilnoprawnego obrotu nieruchomościami i nie działa w zakresie, w którym nastąpiła utrata własności nieruchomości z mocy przepisów ustaw nacjonalizacyjnych. Jednakże - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30.VIII.1977 r. (OSNCP z 1978 r. poz. 98) - przepisy ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych mają charakter norm prawa cywilnego. Wspomniany więc mechanizm działa także w razie utraty własności nieruchomości stosownie do przepisów wymienionej ustawy przez poprzednika prawnego zbywcy nieruchomości oraz nabycia jej własności na podstawie przepisów tej ustawy przez osobę trzecią.Zgodnie z art. 7 k.c., jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary. Z kolei art. 22 § 1 pr. rzecz. głosi, że w złej wierze w rozumieniu tych przepisów jest ten, kto wie, iż treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym. Przy przytoczonym brzmieniu art. 22 § 1 pr. rzecz. brak podstaw do przypisania złej wiary nabywcy nieruchomości, który po sprawdzeniu w księdze wieczystej, że prawo własności nieruchomości jest w niej wpisane na rzecz zbywcy, nie podejmuje już kroków w organach administracji państwowej czy we wchodzących w rachubę instytucjach w celu sprawdzenia, czy zbywca nieruchomości nie stracił jej własności. Z tego więc punktu widzenia nie można przyjąć, że pozwani działali w złej wierze.Jeżeli chodzi o dalsze okoliczności, które miały miejsce przed zawarciem przez pozwanych umowy o przeniesienie własności nieruchomości, to Sąd Rejonowy ocenił zeznania Zenona K. i Mariana J. w szczególności w powiązaniu z przesłuchiwaniem pozwanego, a ocenę tego Sądu Sąd Wojewódzki poddał kontroli rewizyjnej. Rewizja nadzwyczajna nie wykazuje przekroczenia granic oceny (art. 233 § 1 k.p.c.). Trudno zatem podzielić jej zarzut, że "Sąd Wojewódzki przeszedł do porządku nad treścią zeznań" wspomnianych świadków.Z kolei wykładni wymagało brzmienie klauzuli zamieszczonej przez notariusza Jana S. w § 2 zdanie 2 umowy o przeniesienie własności nieruchomości co do tego, że pozwani są świadomi nabycia własności nieruchomości "wbrew przepisom ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych". Przytoczoną klauzulę poprzedza bezpośrednio zapewnienie zbywcy nieruchomości (oraz jego żony) tej treści, że "nie nastąpiła utrata własności nieruchomości w trybie ustawy" o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (§ 2 zdanie 1 umowy). Zwracało więc uwagę, że po przyjęciu tego zapewnienia pozwani nie mieli potrzeby oświadczenia się co do nabycia nieruchomości "wbrew" przepisom tej ustawy. Przeto dla wyjaśnienia treści i celu klauzuli Sąd Rejonowy sięgnął do dowodu z zeznań notariusza S., a ten podał, że klauzula ta stosowana była przy sporządzaniu każdej umowy notarialnej dotyczącej gospodarstwa rolnego na terenie całego województwa, przy czym miała ona na celu wyłączenie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, a także - uczulenie nabywcy na skutki wynikające z ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Zarazem notariusz S. zeznał, że sporządzając umowę stron o przeniesienie własności nieruchomości nie wiedział o postępowaniu uwłaszczeniowym, a gdyby był o nim poinformowany, to w umowie zamieściłby dodatkową klauzulę tej treści, że pozwani wiedzą o wspomnianym postępowaniu.Wynika z powyższego, że notariusz, nie wiedząc o postępowaniu uwłaszczeniowym, nie mógł uprzedzić o nim pozwanych. Zamieszczenie zaś w klauzuli nie wywołało ich złej wiary. Również "uczulenie" pozwanych na skutki ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nie wywołało ich złej wiary. Ta niefortunnie formułowana klauzula ma tylko taką treść, że nastąpiło uprzedzenie pozwanych o obowiązywaniu wymienionej ustawy oraz o tym, że jej przepisy mogą dotyczyć zbywanej nieruchomości. Sądy Rejonowy i Wojewódzki zajęły w istocie takie właśnie stanowisko. Przeto trudno podzielić również zarzut rewizji nadzwyczajnej co do tego, że Sądy obydwu instancji pominęły treść § 2 umowy o przeniesienie własności nieruchomości.Wreszcie Sąd Wojewódzki rozważył kwestię ceny nabycia nieruchomości. W okolicznościach sprawy nie wystarczała ona do wyprowadzenia wniosku co do złej wiary pozwanych.Gdy więc pozwani nie byli w złej wierze, chroni ich tu rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych.W konsekwencji rewizja nadzwyczajna ulega oddaleniu.Uwzględnieniu żądania pozwanych w przedmiocie zwrotu kosztów procesu za postępowanie z rewizji nadzwyczajnej stoi na przeszkodzie uchwała połączonych Izb: Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24.IV.1972 r. (OSNCP z 1973 r. poz. 71).