III CRN 225/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Kuryłowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Janiny K. przeciwko Kazimierzowi S. o wydanie części nieruchomości i rozgraniczenie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Ostrołęce z dnia 25 sierpnia 1983 r.:uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Wyszkowie z dnia 30 marca 1983 r. i odrzucił pozew; zlecił ściągnięcie od Janiny K. na rzecz Skarbu Państwa - Kasa Sądu Wojewódzkiego w Ostrołęce kwoty 500 zł tytułem opłaty odpowiadającej wpisowi należnemu od rewizji.Uzasadnienie faktycznePowódka Janina K. skierowała do Sądu Rejonowego pozew, w którym domagała się wydania jej przez pozwanego Kazimierza S. pasa gruntu o szerokości: od wschodu 45 cm, a od zachodu - 60 cm i o długości 20 m, a ponadto - rozgraniczenia jej nieruchomości z nieruchomością pozwanego Kazimierza S.Co się tyczy pasa gruntu o długości 20 m i o wspomnianej szerokości, to stanowi on fragment spornej granicy pomiędzy nieruchomościami: powódki Janiny K. (być może - i jej męża) a Skarbu Państwa. Obydwie nieruchomości znajdują się między ulicami I Armii WP i 1 Maja, przy czym budynki znajdują się od strony pierwszej z tych ulic. Według najstarszej z map znajdujących się w aktach sprawy, mianowicie z dnia 10 stycznia 1963 r., długość granicy pomiędzy obydwoma nieruchomościami wynosi 79 m i 20 cm. Pas gruntu o długości 20 m nie sięga ani pierwszej, ani drugiej ulicy. Kazimierz S. jest użytkownikiem wieczystym części nieruchomości Skarbu Państwa od strony ul. I Armii WP.Sąd Rejonowy nakazał Kazimierzowi S., żeby wydał Janinie K. pas gruntu w kształcie trójkąta, którego wierzchołek znajduje się w odległości 13 m i 50 cm od podstawy wynoszącej 12 cm, tj. pas gruntu o szerokości od 0 cm do 12 cm i o długości 13 m i 50 cm, o łącznym obszarze 0,81 m2; poza tym oddalił powództwo.W rewizji od powołanego wyroku Janina K., podtrzymując żądanie pozwu w odniesieniu do wydania pasa gruntu, domagała się rozgraniczenia obu nieruchomości od ul. I Armii WP do ul. 1 Maja, a Kazimierz S. - zmiany wyroku i oddalenie powództwa.Wyrokiem z dnia 25 sierpnia 1983 r. Sąd Wojewódzki oddalił obydwie rewizje.Od wyroku, o którym mowa, w dniu 7 czerwca 1985 r. Prokurator Generalny PRL złożył rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Janina K. domaga się wydania jej przez Kazimierza S. przygranicznego pasa gruntu o szerokości od 45 cm do 60 cm i o długości 20 m. Domaga się też rozgraniczenia obu sąsiadujących nieruchomości na całej ich długości od ul. I Armii WP do ul. 1 Maja, tj. długości około 80 m. Żądanie co do ustalenia granicy, także na odcinku o długości 20 m Janina K. wyprowadza zwłaszcza z szerokości obu nieruchomości, z których żadna nie stanowi prostokątu, mianowicie - jej nieruchomość jest szersza od ul. I Armii WP niż od ul. 1 Maja, a nieruchomość Skarbu Państwa - węższa od ul. I Armii WP niż od ul. 1 Maja.Na tle twierdzeń faktycznych Janiny K., przytoczonych dla uzasadnienia jej żądań, wyłania się kwestia dopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.), ukształtowanej inaczej dla sprawy o rozgraniczenie gruntów w rozumieniu art. 1 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz.U. Nr 53, poz. 298 ze zm.) w związku z art. 153 k.c. niż dla sprawy o rozgraniczenie wspomnianej w art. 15 tego dekretu.Otóż dla sprawy o rozgraniczenie gruntów, o której mowa w art. 1 dekretu w związku z art. 153 k.c., droga sądowa otwiera się (art. 7 ust. 3 w związku z art. 14 ust. 1 dekretu) po dokonaniu w postępowaniu administracyjnym szeregu czynności, ale jedynie wtedy, gdy powstał spór co do ustalenia granicy, w którym nie doszło do zawarcia ugody przed geodetą (art. 7 ust. 1 i 3 dekretu). W sprawie o rozgraniczenie chodzi w istocie nie o samą granicę, lecz o to, do jakiej granicy sięga prawo właścicieli gruntów sąsiadujących. Stąd żądanie rozgraniczenia może obejmować roszczenie o wydanie nieruchomości w postaci jej części, a zwłaszcza przygranicznego pasa gruntu.W drodze wyjątku od zasady, że sprawa o rozgraniczenie gruntów zostaje wszczęta w postępowaniu administracyjnym, art. 15 dekretu przewiduje drogę sądową dla wszczęcia i przeprowadzenia rozgraniczenia przed sądem, przed którym toczy się sprawa m.in. o wydanie nieruchomości (albo jej części), jeżeli rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu jest potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy o wydanie nieruchomości.Oczywiste zatem jest, że w zakresie właściwości sądu do przeprowadzenia rozgraniczenia bez jego wszczęcia w postępowaniu administracyjnym przepis ten nie podlega wykładni rozszerzającej. W konsekwencji art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz.U. Nr 53, poz. 298 ze zm.) przewiduje właściwość sądu do wszczęcia sprawy o rozgraniczenie i jej przeprowadzenie w sytuacji, gdy przyczyną konfliktu i istotą sporu są prawnomaterialne przesłanki wydania nieruchomości, a rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu jedynie uściśla rozstrzygnięcie sprawy o wydanie nieruchomości, ma więc charakter wtórny.Janina K. domaga się rozgraniczenia swojej nieruchomości z nieruchomością Skarbu Państwa na całej ich długości, tj. długości około 80 m, w tym na odcinku o długości 20 m. Gdyby założyć, że zgodnie z art. 15 dekretu sąd jest właściwy do wszczęcia i przeprowadzenia sprawy o rozgraniczenie odcinka o długości 20 m, to w wyniku rozgraniczenia wszczętego w postępowaniu administracyjnym w odniesieniu do pozostałych około 60 m, w którym np. wyłoniłaby się potrzeba zmierzenia granic nieruchomości sąsiadujących z nieruchomościami Janiny K. i Skarbu Państwa, mogłoby okazać się, że granica na odcinku 20 m została ustalona błędnie. Gdyby zaś wynik tego postępowania rozgraniczeniowego pozwolił zająć stanowisko, że w odcinku pozostałych około 60 m Kazimierz S. jest posiadaczem jakiejś części gruntu, który stanowi własność Janiny K., to tak samo jak w odniesieniu do pasa gruntu o długości 20 m Janina K. żądałaby wydania z kolei tej części gruntu. Chodzi tu zatem również, w odniesieniu do pasa gruntu o długości 20 m, o żądanie rozgraniczenia gruntów w rozumieniu art. 1 dekretu w związku z art. 153 k.c., które, jak już wspomniano, może obejmować roszczenie o wydanie przygranicznego pasa gruntu. Zgodnie z powyższym, w sprawie przyczyną konfliktu jest spór co do ustalenia granicy, w tym i na odcinku 20 m, w którym to sporze rozstrzygnięcie o rozgraniczeniu nie ma charakteru wtórnego. W sprawie zaś o rozgraniczenie w rozumieniu art. 1 dekretu w związku z art. 153 k.c. droga sądowa jest niedopuszczalna. Dlatego pozew zgłoszony bezpośrednio w sądzie ulegał odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).Ponadto, przedmiotem sprawy jest rozgraniczenie z nieruchomością stanowiącą własność Skarbu Państwa, a podmiot ten nie brał w niej udziału. Gdy więc Skarb Państwa został pozbawiony możności obrony swych praw (art. 369 pkt 5 k.p.c.), istotnych np. ze względu na dyspozycję art. 177 k.c., to postępowanie okazuje się dotknięte nieważnością. Niemniej jednak, gdy dochodzi do odrzucenia pozwu, kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje ponadto zniesienia postępowania.Na tle tego, co przedstawiono, wyroki Sądu Wojewódzkiego i Sądu Rejonowego rażąco naruszają prawo (art. 417 § 1 k.p.c.).Przy uwzględnieniu treści art. 421 § 3 k.p.c. wyroki obu Sądów mogły być uchylone, pomimo złożenia rewizji nadzwyczajnej po upływie terminu z art. 421 § 2 k.p.c.Orzeczono więc jak w sentencji (art. 423 § 1 zdanie pierwsze, art. 420 § 2, art. 422 § 1 k.p.c.).