III CRN 231/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Policzkiewicz (sprawozdawca), I. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Anny K. przeciwko Piotrowi Ż., Józefie Ż., Mariannie W., Annie P., Władysławowi Ż., Janowi Ż. i Piotrowi K. o wydanie nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 5 listopada 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok w częściach dotyczących oddalenia rewizji Piotra Ż., Marianny W. i Józefa Ż., jak również uchylił wyrok Sądu Powiatowego w Olkuszu z dnia 3 lipca 1968 r. (sygn. akt I C 115/65) w częściach orzekających eksmisję: Władysława Ż., Marianny W. i Józefy Ż. z czterech działek gruntu wymienionych pod pkt III lit. a) i b), Piotra Ż. i Anny P. z czterech działek wymienionych pod pkt VI lit. a), b), c) i d) oraz Piotra Ż. z trzech działek wymienionych pod pkt VII lit. a), b) i c) i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Olkuszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w marcu 1961 r. Anna K. pozwała Piotra Ż., Annę P., Władysława Ż., Mariannę W., Jana Ż., Józefę Ż. i Piotra K., domagając się nakazania pozwanym wydania jej poszczególnych działek gruntu ze składu osady rolnej we wsi S., zapisanej w tabeli likwidacyjnej pod Nr 6, zawierających ogółem ok. 7 1/2 morga.Z uzasadnienia pozwu, jak również z ustaleń poczynionych w toku postępowania oraz z dołączonych akt sprawy I Ns 370/5 wynika, że pozwani objęli poszczególne działki i posiadają je w następstwie niżej opisanych zdarzeń.Do roku 1905 cała osada Nr 6 we wsi S. była własnością Pawła W. Aktem z dnia 4 września 1905 r. sprzedał on tę osadę Janowi Ignacemu Ż., który posiadał ją do swej śmierci, tj. do roku 1927. Paweł W. w tym czasie również zmarł. Pomiędzy spadkobiercami Pawła W. a spadkobiercami Jana Ignacego Ż. doszło do procesu, w wyniku którego wyrokiem Sądu Pokoju w Spale z dnia 12.IX.1927 r. i wyrokiem Sądu Okręgowego w Sosnowcu z dnia 21/28 maja 1930 r. uznano umowę sprzedaży zawartą pomiędzy Pawłem W. a Janem Ignacym Ż. za pozorną i bezskuteczną w części przekraczającej 1/4 i cała sporna osada została zasądzona na rzecz Łukasza W. z jednoczesnym obciążeniem go spłatami na rzecz spadkobierców Jana Ignacego Ż. W 1931 r. komornik wprowadził Łukasza W. w posiadanie osady, jednakże Łukasz W., chociaż zaczął osadę uprawiać, oświadczył następnie, że nie ma pieniędzy na spłaty i zrzeka się osady na rzecz Ż. W marcu 1932 r. Łukasz W. zmarł, a spadek po nim odziedziczyło 6 jego dzieci, w tej liczbie powódka Anna Bronisława K. Wkrótce po śmierci Łukasza W. niektórzy pozwani bądź ich poprzednicy zawładnęli poszczególnymi częściami osady. W 1932 r. zapadł wyrok Sądu Grodzkiego przywracający posiadanie osady spadkobiercom Łukasza W., jednakże wyrok ten nie został w całości wykonany i spadkobiercy ci odzyskali tylko niektóre części osady, reszta zaś gruntów pozostała w rękach dotychczasowych posiadaczy. W 1954 r. powódka wystąpiła z wnioskiem o dział spadku po Łukaszu W., a spadkobiercy Jana Ignacego Ż. oraz Piotr K. (nabywca działki od Piotra Ż. na zasadzie nieformalnej umowy z 1954 r.) wystąpili w 1958 r. z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia posiadanych przez nich działek. Ten ostatni wniosek został prawomocnie oddalony w 1962 r. (sygn. akt Sądu Powiatowego w Olkuszu).Pierwszym wyrokiem z dnia 3 lipca 1964 r. Sąd Powiatowy powództwo Anny K. oddalił uznając, że pozwani otrzymali sporny grunt od Łukasza W. w zamian należnych im od niego spłat i użytkują go nieprzerwanie od 1932 r., wobec czego odebranie im obecnie tego gruntu pozostawałoby w rażącej sprzeczności z przepisem art. 3 p.o.p.c. bądź art. 5 k.c.Po rozpoznaniu rewizji powódki Sąd Wojewódzki zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.W dalszym toku postępowania powódka ograniczyła powództwo oświadczając, że nie żąda eksmisji z działki Nr 287/3 zabudowanej przez Piotra Ż. i wnosi o potraktowanie działki Nr 237/4 jako dożywocia dla Józefy Ż. oraz o zastrzeżenie dla niej służebności mieszkania w starym domu Łukasza W. Jednocześnie zgłosiła nowe żądanie "rozliczenia korzyści" osiągniętych z gruntu przez Piotra K. i zasądzenia od niego na jej rzecz odpowiedniej kwoty (protokół z dnia 17 kwietnia 1968 r., poz. 223).Drugim wyrokiem, wydanym dnia 3 lipca 1968 r., Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w tych granicach, w jakich je powódka popierała, tj. nakazał Mariannie W., Władysławowi Ż., Annie P. i Piotrowi K. wydanie powódce wszystkich posiadanych przez nich gruntów ze składu spornej nieruchomości, a Józefie Ż. i Piotrowi Ż. - wydanie szeregu działek z wyjątkiem tych, których dotyczyło ograniczenie powództwa; ponadto zasądzono od Piotra K. na rzecz powódki kwotę 4.528 zł tytułem zwrotu osiągniętych dochodów za lata 1966-1968. Na rzecz Józefy Ż. ustanowiono prawo dożywotniego użytkowania działki Nr 287/4 o powierzchni 590 m kw. oraz osobistą służebność korzystania z południowej połowy domu mieszkalnego powódki. W pozostałej części powództwo oddalono.Pozwani wnieśli rewizję, po rozpoznaniu której Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 5 listopada 1966 r. zmienił zaskarżony wyrok tylko w części dotyczącej zasądzenia od Piotra K. kwoty 4.528 zł i obniżył ją do 2.000 zł, a w pozostałym zakresie rewizję oddalił.Omawiając zagadnienie, czy w danym wypadku należało zastosować art. 5 k.c., Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że przepis ten może być zastosowany wyjątkowo w sytuacjach szczególnie uzasadnionych i tylko w charakterze czasowego ograniczenia uprawnień jednych osób na rzecz innych, ale w sprawie niniejszej oddalenie powództwa byłoby nie usprawiedliwione, gdyż pozwani mają własne gospodarstwa (Piotr Ż. z nadziału 80 arów, a Józefa Ż. 1 ha gruntu), pozostali zaś uczestnicy - z wyjątkiem Anny P., która mieszka w Ch. i rolnictwem się nie zajmuje - posiadają inne własne gospodarstwa lub pracują w gospodarstwie małżonków.W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku, złożonej w terminie otwartym, Minister Sprawiedliwości wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w częściach dotyczących oddalenia rewizji Piotra Ż., Marianny W. i Józefy Ż. i orzeczenia o kosztach procesu za instancję rewizyjną, jak również o uchylenie wyroku Sądu Powiatowego w Olkuszu z dnia 3 lipca 1968 r. w częściach orzekających eksmisję: Władysława Ż., Marianny W. i Józefy Ż. z 4 działek gruntu wymienionych pod pkt III lit. a) i b), Piotra Ż. i Anny P. z 4 działek opisanych pod pkt VI lit. a) b) c) i d), a Piotra Ż. z 3 działek opisanych pod pkt VII lit. a), b) i c) oraz w częściach orzekających o kosztach procesu i opłatach sądowych (punkty X i XI wyroku) i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Olkuszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Dla należytej oceny roszczeń powódki z punktu widzenia art. 5 k.c. należy rozważyć przyczyny, które sprawiły, że sporne grunty od lat kilkudziesięciu znajdują się w nieprzerwanym posiadaniu rodziny Ż., jakkolwiek na skutek toczących się w tym czasie procesów bieg zasiedzenia na rzecz pozwanych był parokrotnie przerywany, wskutek czego nie stali się oni właścicielami posiadanych działek.W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego jest niesporne, że Łukasz W., na rzecz którego zasądzono osadę Nr 6 wyrokiem z 1930 r., został obciążony spłatami na rzecz spadkobierców Jana Ignacego Ż., że spłat tych nie był w stanie uiścić i oświadczył, iż wobec tego zrzeka się osady na rzecz Ż. (ustalenia Sądu Powiatowego w sprawie Ns 370/58).Wprawdzie po objęciu gruntu w posiadanie przez Ż. zapadł w 1932 r. wyrok przywracający posiadanie spadkobiercom Łukasza W., jednakże wyrok ten nie został wykonany i Ż. utrzymali się w posiadaniu do dnia dzisiejszego.Przytoczone wyżej okoliczności dowodzą, że spadkobiercy Łukasza W. uważali taki stan rzeczy, jaki powstał w wyniku zajęcia spornych gruntów przez rodzinę Ż., za zgodny z zasadami słuszności, i że dopiero powódka, wytaczając sprawę niniejszą, zajęła odmienne stanowisko.Nie można się zgodzić ze stanowiskiem Sądów, że w sprawie niniejszej brak było podstaw do zastosowania art. 5 k.c. z wyjątkiem jedynie tej części powództwa, która dotyczyła eksmisji z działki zabudowanej przez Piotra Ż. Sąd Powiatowy niczym nie uzasadnił, dlaczego nie uważał za właściwe zastosowanie art. 5 k.c. w stosunku do całego areału posiadanego przez Piotra Ż., skoro sam podkreślił w uzasadnieniu swego wyroku, iż sytuacja tego pozwanego jest wyjątkowa, albowiem jedynym źródłem utrzymania dla niego i jego żony są dochody uzyskiwane ze spornego gospodarstwa. Wprawdzie Sąd Wojewódzki wspomina, że Piotr Ż. jest właścicielem działki o powierzchni 80 arów otrzymanej z nadziału, jednakże jest oczywiste, że zbiory z tak małego obszaru nie mogą wystarczyć na utrzymanie 2 osób.Wyeksmitowanie Piotra Ż. ze spornego gruntu spowodowałoby więc pozbawienie go głównego źródła egzystencji, co byłoby tym więcej krzywdzące i sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym, że jak widać z załączonego do niniejszej rewizji nadzwyczajnej (na zasadzie art. 423 § 2 k.p.c.) zaświadczenia Prezydium GRN w C. z dnia 2 grudnia 1968 r., Piotr Ż. jest wzorowym rolnikiem i czynnym działaczem społecznym, a prowadzone przezeń gospodarstwo należy do kategorii przodujących pod względem wydajności plonów.Marianna W. znajduje się również w trudnej sytuacji życiowej, mąż jej bowiem, zatrudniony poprzednio w N., po przebyciu operacji, od 6 miesięcy nie pracuje. Oboje mają na utrzymaniu dwoje dzieci, a żadnego innego gospodarstwa oprócz spornego gruntu nie posiadają.Józefa Ż. jest staruszką mającą przeszło 70 lat i czerpie środki utrzymania z posiadanego gruntu. Zdaniem Sądu Powiatowego Józefa Ż. uzyska "pewne środki finansowe" z działki Nr 287/4, pozostawionej jej na dożywotnie użytkowanie, a poza tym dzieci będą mogły przeznaczyć dla niej pewne niewielkie kwoty, co w sumie da jej podstawy egzystencji. Jednakże Sąd Powiatowy nie wziął pod uwagę, że działka nr 287/4 ma zaledwie 590 m kw. a dzieci, które obecnie są w niezbyt pomyślnych warunkach, znajdą się po odebraniu im gruntu w jeszcze trudniejszej sytuacji, tak że uzyskanie od nich alimentów będzie co najmniej problematyczne.Na tle powyższych okoliczności żądania pozwu w zakresie objętym rewizją nadzwyczajną budzą poważne zastrzeżenia co do zgodności ich z zasadami współżycia społecznego. Potęgują się one w świetle danych zawartych w zaświadczeniu Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w C. z dnia 30.I.1969 r., z którego wynika, że własne gospodarstwo rolne powódki o powierzchni 3,39 ha jest zaniedbane z braku rąk do pracy, przy czym przewiduje się, że zostanie ono sprzedane lub przejęte przez Państwo.Oddalenie powództwa z tej przyczyny, że żądanie narusza zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) może nastąpić nie tylko wtedy, gdy okoliczności wskazujące na niezgodność z tymi zasadami mają charakter przejściowy. Ten wzgląd w sprawach o wydanie nieruchomości mógłby często przemawiać raczej za wyznaczeniem odpowiedniego terminu do spełnienia świadczenia (art. 320 k.p.c.). Jeżeli natomiast owa niezgodność między żądaniem a zasadami współżycia społecznego ma charakter szczególnie rażący, istnieje możliwość oddalenia powództwa, chociażby okoliczności wskazujące na tę niezgodność miały charakter stały i nie było widoków na ich ustanie.Tak więc nie powinno korzystać z ochrony prawnej, jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, powództwo o wydanie nieruchomości rolnej w wypadku, gdy już od wielu lat jest ona przedmiotem samoistnego posiadania pozwanych i ich osobistej pracy oraz podstawą ich egzystencji, powód zaś ma inne gospodarstwo rolne, nie wykorzystane w pełni ze względu na brak wystarczających rąk do pracy.Ponieważ w sprawie niniejszej Sądy nie kierowały się tak rozumianym przepisem art. 5 k.c., należy oba wyroki w zaskarżonych częściach uchylić, przy czym - wobec nie dość jasnego określenia w wyroku Sądu Powiatowego niektórych działek - zachodzi konieczność uchylenia tego wyroku także w tych częściach, w których obok pozwanych Józefy Ż., Piotra Ż. i Marianny W. mowa jest także o Władysławie Ż. i Annie P.Z tych względów oraz na mocy art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.