III CRN 287/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski.Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ewy K. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w G. i Spółdzielni Kółek Rolniczych w Ł. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Siedlcach z dnia 30 września 1975 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję PZU od wyroku Sądu Rejonowego w Garwolinie z dnia 13 czerwca 1975 r., a ponadto uchylił ten ostatni wyrok w części zasądzającej kwotę 1500 zł tytułem kosztów procesu od PZU na rzecz Spółdzielni Kółek Rolniczych w Ł.Uzasadnienie faktyczneEwa K. wniosła w dniu 17.II.1975 r. pozew przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w G., domagając się zasądzenia od pozwanego na jej rzecz kwoty 50.000 zł tytułem odszkodowania w związku ze śmiertelnym wypadkiem jej męża Jana K., jakiemu uległ on w dniu 22.IV.1974 r., powołując się na umowę grupowego ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków, zawartą przez zmarłego z pozwanym zakładem za pośrednictwem jego zakładu pracy - Spółdzielni Kółek Rolniczych w Ł.Pozwany PZU nie uznał powództwa i wnosząc o jego oddalenie m.in. zarzucił, iż mąż powódki nie był objęty grupowym ubezpieczeniem w swoim zakładzie pracy, nie podpisał bowiem tzw. deklaracji zgody na takie ubezpieczenie.Sąd Rejonowy wezwał w trybie art. 194 k.p.c. do udziału w sprawie w charakterze pozwanego pracodawcę zmarłego, wspomnianą Spółdzielnię Kółek Rolniczych w Ł. Dopozwana Spółdzielnia nie uznała również powództwa.Wyrokiem z dnia 13.VI.1975 r. Sąd Rejonowy w Garwolinie uwzględnił powództwo w stosunku do PZU, a oddalił je względem pozwanej Spółdzielni. Sąd Rejonowy ustalił, że Jan K. w marcu 1974 r. przystąpił w swoim zakładzie pracy do grupowego ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków i w tym samym miesiącu pracodawca potrącił mu z wynagrodzenia składkę, którą razem z deklaracją zgody, jednakże nie podpisaną przez Jana K., pracownica zajmująca się sprawami ubezpieczeń przekazała Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń. Deklarację tę PZU przyjął i wypłacił pośrednikowi ubezpieczeniowemu wynagrodzenie za jej sporządzenie. W dniu 22.IV.1974 r. Jan K. uległ śmiertelnemu wypadkowi. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska PZU, że niepodpisanie przez zmarłego deklaracji zgody zwalnia PZU od obowiązku wypłacenia odszkodowania, skoro deklarację tę ze składką przyjął.Z kolei wyrokiem z dnia 30.IX.1975 r. Sąd Wojewódzki w Siedlcach wyrok Sądu Rejonowego zmienił i powództwo w stosunku do PZU oddalił.Sąd Wojewódzki stwierdził, że nie doszło do zawarcia umowy ubezpieczeniowej między mężem powódki a pozwanym PZU, nie zostało bowiem spełnione przewidziane przez ogólne warunki grupowego ubezpieczenia wymaganie podpisania przez Jana K. deklaracji zgody. Niekwestionowanie przez Jana K. faktu potrącenia przez pracodawcę składki ubezpieczeniowej z jego wynagrodzenia może - w ocenie Sądu Wojewódzkiego - świadczyć, iż wyraził on zgodę na przystąpienie do grupowego ubezpieczenia. Fakt jednak niezłożenia przez ubezpieczającego się Jana K. podpisu na deklaracji zgody świadczy o niedbałym załatwianiu przez pracownika pozwanej Spółdzielni, wytypowanego do prowadzenia spraw ubezpieczenia, niezbędnych formalności przewidzianych przez wytyczne w sprawie obsługi grupowych ubezpieczeń NW pracowników uspołecznionych zakładów pracy. Za zaniedbanie tego pracownika powinna ponieść odpowiedzialność w myśl art. 474 k.c. pozwana Spółdzielnia, ale wyrok oddalający powództwo z tej części jest już prawomocny.Rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 4.XII.1978 r. i uzupełnioną w dniu 20.IV.1979 r. obydwa wymienione wyroki zaskarżył Minister Sprawiedliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Tzw. deklaracja zgody stanowi oświadczenie woli, mocą którego osoba zainteresowana przystępuje do grupowego ubezpieczenia w zakresie następstw nieszczęśliwych wypadków pracowników. Jest więc częścią składową umowy ubezpieczenia. Dla tego rodzaju oświadczenia woli kodeks cywilny nie wprowadza żadnej formy, w szczególności art. 809 § 1 k.c. przewiduje jedynie, że umowa ubezpieczenia powinna być stwierdzona przez Zakład Ubezpieczeń polisą lub innym podobnym dokumentem. Natomiast formę dla tego rodzaju czynności przewidują ogólne warunki ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (zatwierdzone decyzją Ministra Finansów z dnia 11 lipca 1970 r.), które dla wspomnianej deklaracji zgody przewidują jej "podpisanie". Sformułowanie to należy rozumieć jako wymaganie formy pisemnej, jednakże bez zastrzeżenia, że niezachowanie tej formy powoduje nieważność przystąpienia do grupowego ubezpieczenia. Wobec tego jest to jedynie forma dla celów dowodowych (art. 73 § 1 k.c.), której niezachowanie ma tylko ten skutek, że wyłącza dowód ze świadków i z przesłuchania stron (art. 73 § 2 k.c.).Ponieważ w sprawie niniejszej Sąd Rejonowy takie dowody dopuścił, wymaga przeto rozważenia, czy znajdowało to uzasadnienie w obowiązujących przepisach, a ściślej, czy w sprawie wystąpiła jedna z okoliczności, które w myśl art. 74 § 2 k.c. uzasadniają dopuszczenie wspomnianych dowodów mimo niezachowania wymaganej formy pisemnej. Na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco, i to z dwu przyczyn.Po pierwsze, złożenie przez męża powódki oświadczenia woli o przystąpieniu do ubezpieczenia zostało uprawdopodobnione za pomocą pisma. Pismem tym jest nie podpisana przez zmarłego deklaracja zgody. Takiemu jej zakwalifikowaniu nie stoi na przeszkodzie ani to, że stanowi ona pismo nie podpisane, ani też fakt, że nie pochodzi ona od PZU, tj. od strony, przeciwko której dowody, o jakich mowa, zostały prowadzone. Jeżeli chodzi o pierwszą okoliczność, to stwierdzić należy, że wymaganie, aby pismo uprawdopodobniające złożenie oświadczenia woli, dla którego ustawa wymaga formy pisemnej dla celów dowodowych, było zaopatrzone w podpisy, nie było uznawane za konieczne jeszcze w czasie obowiązywania kodeksu zobowiązań, który także przewidywał taką formę dla celów dowodowych (art. 110 k.z., art. XIX przep. wprow. dawny k.p.c. oraz art. XII § 3 przep. wprow. k.c.). Takiego wymagania nie można przeto przyjąć pod rządem art. 74 § 2 k.c., który niewątpliwie jest bardziej liberalny, gdy chodzi o dopuszczalność prowadzenia dowodów osobowych dla ustalenia faktu dokonania czynności prawnej, dla której ustawa wymaga formy pisemnej. Przepis ten jest bardziej liberalny także i pod tym względem, że nie wymaga, aby pismo uprawdopodobniające złożenie oświadczenia woli pochodziło od strony, przeciwko której dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron ma być prowadzony. Ponadto należy dodać, że deklaracja zgody, o którą chodzi w sprawie niniejszej, w jakimś sensie pochodzi także od PZU, skoro przyjął on ją i przyjął należną w związku z zawarciem umowy ubezpieczenia składkę.Po drugie, dopuszczenie dowodów na okoliczność, że umowa ubezpieczeniowa, o którą chodzi w sprawie, została zawarta, było konieczne ze względu na szczególne okoliczności w tej sprawie występujące. Oddalenie bowiem powództwa byłoby - ze względu na duże znaczenie dla powódki i jej rodziny dochodzonego odszkodowania ubezpieczeniowego - ze społecznego punktu widzenia szczególnie nie usprawiedliwione.Rewizja nadzwyczajna trafnie też podkreśla, że upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c. nie stoi na przeszkodzie jej uwzględnieniu. Zaskarżone orzeczenie, wydane z rażącym naruszeniem prawa, pozbawiające powódkę możliwości zaspokojenia słusznego roszczenia, koliduje z podstawowymi zasadami wymiaru sprawiedliwości, a tym samym godzi w interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W świetle powyższego, skoro fakt złożenia przez zmarłego oświadczenia o przystąpieniu do ubezpieczenia został prawidłowo wykonany, wyrok Sądu Wojewódzkiego należało, jako wychodzący z odmiennego założenia, uchylić i rewizję PZU od wyroku Sądu Rejonowego oddalić. Ten ostatni wyrok należało tylko o tyle skorygować, o ile orzekł on o kosztach procesu od pozwanej Spółdzielni na rzecz pozwanego PZU, nie mógł bowiem Sąd Rejonowy zasądzać kosztów procesu od jednego z pozwanych na rzecz drugiego pozwanego.Wychodząc z powyższych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.