III CRN 294/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Pietrzykowski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej prokuratora W. Sztejna, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Prokuratora Wojewódzkiego w R., działającego w interesie i na rzecz Skarbu Państwa, o stwierdzenie praw do spadku po Pawle Piotrze K. na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 30 marca 1973 r.oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneZmarły dnia 1.X.1969 r. Paweł Piotr K. sporządził w dniu 25.IX.1969 r. testament w formie aktu notarialnego przed Stanisławem M., notariuszem Państwowego Biura Notarialnego w R.Na podstawie tego testamentu Sąd Powiatowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 14.II.1970 r. stwierdził, że prawa do spadku po Pawle Piotrze K. nabyli po połowie Ludwika R. i Stanisław R.Prokurator Wojewódzki w R. w trybie art. 679 § 1 k.p.c. złożył wniosek o zmianę wskazanego postanowienia i orzeczenie, że spadek po Pawle Piotrze K. dziedziczy Skarb Państwa jako spadkobierca ustawowy.We wniosku Prokurator twierdził, że testament sporządzony przez Pawła Piotra K. jest nieważny, został bowiem sporządzony z naruszeniem przepisów przewidzianych w prawie o notariacie, a w szczególności art. 45-47 prawa o notariacie.Sąd Powiatowy w Strzyżowie postanowieniem z dnia 15.I.1973 r. oddalił wniosek, a Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 30.III.1973 r. oddalił rewizję Prokuratora Wojewódzkiego.Sąd Wojewódzki podzielił pogląd Sądu I instancji, iż testament sporządzony przez Pawła Piotra K. przed notariuszem jest ważny.Sądy w szczególności ustaliły, że testament notarialny został sporządzony w mieszkaniu spadkodawcy, który był w podeszłym wieku i obłożnie chory. Sporządzający testament notariusz Stanisław M. przybrał w charakterze biegłego dra Zygmunta R., który po zbadaniu chorego stwierdził, że jest on fizycznie wyniszczony, ale w pełni świadomy i zdolny do sporządzenia testamentu. Testament został sporządzony zgodnie z wolą testatora, który oświadczył, że cały swój majątek pragnie zapisać małżonkom Ludwice i Stanisławowi R. Ponieważ testator z powodu choroby nie mógł podpisać testamentu, złożył tuszowy odcisk palca, a jego imię i nazwisko napisała obecna przy akcie Anna R., aplikantka notarialna, złożywszy następnie swój podpis. W tych warunkach Sądy nie dopatrzyły się żadnych formalnych wad testamentu. Jeżeli chodzi w szczególności o sposób podpisania testamentu, to odpowiadał on zarówno art. 37 prawa o notariacie, jak i art. 79 k.c.Od powyższego postanowienia wniósł rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL z wnioskiem o uchylenie tego postanowienia wraz z postanowieniem Sądu Powiatowego i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił rażące naruszenie prawa, w szczególności przepisów art. 3 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 950 k.c. oraz art. 37, 45 § 1 pkt 4 i 8, art. 45 § 2 i 3 ustawy z dnia 25 maja 1951 r. prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz. U. z 1963 r. Nr 19, poz. 106 ze zm.), a ponadto naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie podkreśla, że skoro art. 950 k.c. zastrzega, iż testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego, nie przewidując żadnych szczególnych postanowień co do formy testamentu, to w takim razie notariusz przy sporządzaniu testamentu powinien ściśle przestrzegać przepisów prawa notarialnego, dotyczących dokonywania czynności notarialnych i aktów notarialnych.Wbrew jednak zarzutom rewizji nadzwyczajnej, Sądy prawidłowo ustaliły, że w danej sprawie przepisy o formie czynności i aktów notarialnych nie zostały naruszone.W szczególności art. 37 prawa o notariacie przewiduje, że jeżeli biorący udział w czynności nie umie lub nie może pisać, powinien na dokumencie złożyć tuszowy odcisk palca, obok tego zaś odcisku inna osoba wpisze imię i nazwisko nie umiejącego lub nie mogącego pisać, umieszczając swój podpis. Jak wynika z ustaleń Sądu i fotokopii testamentu znajdującej się w aktach sprawy, dokładnie ta forma została w danym wypadku zachowana. Sądy słusznie także stwierdziły, że forma ta zgodna jest również z art. 79 k.c. W tych warunkach nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 37 prawa o notariacie.Skarżący zarzuca ponadto naruszenie art. 45 § 3 prawa o notariacie, przewidującego, że jeżeli w akcie bierze udział osoba nie umiejąca lub nie mogąca podpisać się, notariusz stwierdza, że osoba ta aktu nie podpisała, i podaje, z jakich powodów. I ten zarzut nie jest uzasadniony.W treści aktu znajduje się następująca wzmianka: "Akt ten odczytano, przyjęto i podpisano, przy czym za nie mogącego się podpisać Piotra Pawła K. jego imię i nazwisko wypisała Anna R., córka Jana i Józefy, zamieszkała w K. nr 394".Skarżący jest zdania, że wzmianka ta jest niewystarczająca z dwóch powodów. Po pierwsze, nie zawiera wskazania przyczyny, dla której spadkodawca nie mógł aktu podpisać. Po drugie, Anna R. powinna była być wymieniona na wstępie aktu jako osoba obecna przy akcie.Jeżeli chodzi o pierwszą kwestię, to zbyt daleko idące jest wymaganie, aby notariusz szczegółowo wskazał w akcie, z jakiego powodu akt nie został podpisany. Do ważności aktu notarialnego wystarczy wskazanie, zgodnie z art. 45 § 3 prawa o notariacie, iż osoba biorąca udział w akcie nie podpisała go bądź dlatego, że nie umie się podpisać, bądź też dlatego, że nie mogła złożyć podpisu. Nie jest natomiast konieczne zamieszczenie w akcie notarialnym szczegółowej wzmianki, że osoba ta nie mogła się podpisać z powodu np. określonej choroby lub kalectwa, zwłaszcza jeżeli z okoliczności towarzyszących sporządzaniu aktu niedwuznacznie wynika stan zdrowia osoby biorącej udział w akcie.Tak było w sprawie niniejszej, w której już z samego faktu sporządzenia aktu w mieszkaniu obłożnie chorego spadkodawcy i z badania lekarskiego, przeprowadzonego przez biegłego dra Zygmunta R., wynikało, że spadkodawca jest chory i dlatego nie może złożyć podpisu.Co do drugiej kwestii - art. 45 § 1 pkt 4 prawa o notariacie wymaga jedynie wskazania imienia, nazwiska i miejsca zamieszkania osób obecnych przy akcie. Wymaganie to, jeśli chodzi o Annę R., zostało z naddatkiem spełnione, albowiem - jak widać z zacytowanej wyżej wzmianki - notariusz wskazał nie tylko jej imię, nazwisko i miejsce zamieszkania, ale także imiona jej rodziców. Anna R. przesłuchana w charakterze świadka w pełni potwierdziła swoją obecność przy akcie i sposób złożenia podpisu za spadkodawcę. Okoliczność natomiast, że Anna R. nie została wymieniona we wstępie aktu, nie ma znaczenia z punktu widzenia ważności aktu notarialnego.Nie może również odnieść skutku zarzut naruszenia art. 45 § 2 prawa o notariacie, zgodnie z którym załączniki do aktu notarialnego powinny być parafowane przez osoby podpisujące akt oraz przez notariusza. W danym wypadku zaświadczenie lekarskie nie zostało wprawdzie parafowane, jednakże skarżący nie zarzuca, aby zostało sfałszowane, a przesłuchany w charakterze świadka dr Zygmunt R. potwierdził, że jest to właśnie to zaświadczenie, jakie wydał po zbadaniu chorego. Brak więc parafowania załącznika nie może powodować nieważności testamentu.W tym stanie rzeczy, żaden z zarzutów odnoszących się do wad formalnych aktu nie może być uwzględniony.Skarżący podnosi wreszcie, że w świetle załączonego do rewizji nadzwyczajnej protokołu zeznań Anny R., złożonych w Prokuraturze, nasuwa się wątpliwość, czy treść testamentu odpowiadała woli zmarłego; zeznała ona bowiem, że w czasie sporządzania testamentu spadkodawca nie był zdecydowany co do zadysponowania swoim majątkiem, w szczególności czy ma go zapisać Ludwice i Stanisławowi R., czy też ubogim.Ten zarzut również nie może odnieść skutku.Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że "zeznanie" Anny R. nie odpowiada wymaganiom formalnym: nie została ona uprzedzona o odpowiedzialności za złożenie fałszywych zeznań, w przesłuchaniu nie brał udziału protokolant, nikt też nie podpisał protokołu. Wypowiedź Anny R. musi więc być potraktowana jedynie jako jej prywatne oświadczenie.Ponadto wypowiedź ta została złożona w dniu 19.V.1971 r., a w okresie znacznie późniejszym, bo w dniu 15.I.1973 r., Anna R. była przesłuchana w charakterze świadka w niniejszym postępowaniu i kategorycznie stwierdziła, że spadkodawca na pytanie notariusza oświadczył, iż chce zapisać majątek Stanisławowi R. i jego żonie. O zamiarze zapisania majątku na rzecz ubogich nic nie wspominała. Prokurator Wojewódzki zeznania tego nie kwestionował ani nie powoływał się na pozasądowe oświadczenie Anny R., które po raz pierwszy zostało dołączone do rewizji nadzwyczajnej. Co więcej, Prokurator Wojewódzki wyraźnie opierał swój wniosek w przedmiocie nieważności testamentu tylko na formalnych uchybieniach przy sporządzeniu aktu, a nie na niezgodności testamentu z wolą testatora.W tym stanie rzeczy ostatni zarzut rewizji nadzwyczajnej wychodzi pora ramy objęte dotychczasowym postępowaniem i nie może doprowadzić do jej uwzględnienia.Z tych przyczyn i na mocy art. 421 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.