III CRN 307/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Kołakowski, T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Bronisławy Ś. i Teresy J. przeciwko Józefowi i Henryce S. o zakaz przechodu i przejazdu na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Radomiu z dnia 10 października 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Lipsku z dnia 13 czerwca 1980 r. i powództwo oddalił; zasądził od Bronisławy Ś. i Teresy J. na rzecz Józefa i Henryki S. kwotę 1.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za obie instancje.Uzasadnienie faktyczneNotarialną umową darowizny z dnia 2 maja 1935 r. Jan M. podarował córce i zięciowi - Janinie i Stanisławowi małżonkom S. 10 morgów 260 prętów ziemi z dóbr "Józefów Poniatowski" z zastrzeżeniem prawa dożywotniego użytkowania dla siebie i żony Katarzyny M. 2 mórg ziemi. Jednocześnie w tejże umowie wymieniona Katarzyna M. ustanowiła na rzecz małżonków S. i dla "ich praw nabywców na wieczne czasy" prawo korzystania z drogi będącej w części osady włościańskiej pod numerem tabelowym 12 we wsi P. stanowiącej jej własność.Katarzyna M. w 1938 r. przeniosła własność wymienionej części osady włościańskiej o powierzchni 8 mórg 150 prętów na rzecz córki i zięcia - Bronisławy i Ignacego małżonków Ś. Bronisława Ś. zmarła w dniu 18 czerwca 1946 r., Ignacy Ś. w dniu 6 czerwca 1959 r. Prawo dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego zachowali: a) po Bronisławie Ś. - mąż Ignacy Ś. w 1/4 części oraz siostry Janina Ś., Stanisława R. i siostrzenica Genowefa M.; b) po Ignacym Ś. - druga żona Bronisława Ś. i córka Teresa J. z domu Ś.W postępowaniu działowym po wymienionych spadkodawcach część osady włościańskiej o powierzchni 8 mórg 150 prętów została przyznana na współwłasność Bronisława Ś. i Teresie J. Orzeczenie o dziale spadku nie zawiera rozstrzygnięcia o obciążającej stanowiącą przedmiot działu nieruchomość służebności drogi koniecznej na rzecz nieruchomości stanowiącej własność Józefa i Henryki S.Ponieważ Józef i Henryka S. jako następcy prawni Janiny i Stanisława S. nadal korzystali z drogi koniecznej., Bronisława Ś. i Teresa J. wystąpiły z pozwem o zakazanie pozwanym przejazdu i przechodu przez nieruchomość rolną o powierzchni 8 mórg 150 prętów. Na uzasadnienie żądania przytoczyły, że przedmiotowa nieruchomość została im przyznana na współwłasność postanowieniem Sądu Rejonowego w Zwoleniu z dnia 20 maja 1970 r. w sprawie o dział spadku po Bronisławie i Ignacym Ś. bez żadnych obciążeń.Sąd Rejonowy w Lipsku wyrokiem z dnia 13 czerwca 1980 r. powództwo uwzględnił, powołując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przepis art. 140 k.c. W motywach przytoczył, że powódki otrzymały przedmiotową nieruchomość na podstawie powołanego orzeczenia o dziale spadku bez obciążenia służebnością drogi koniecznej na rzecz nieruchomości pozwanych.Sąd Wojewódzki w Radomiu wyrokiem z dnia 10 października 1980 r. oddalił rewizję pozwanych od powyższego wyroku, podzielając pogląd Sądu pierwszej instancji.Wymieniony wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną i zarzucającą mu rażące naruszenia przepisów art. 140, 222 § 2 i art. 290 § 2 k.c., art. 381 § 1 i art. 387 k.p.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wniósł o jego uchylenie oraz uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w Lipsku z dnia 13 czerwca 1980 r. i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, zważył, co następuje:W pełni uzasadniony jest zarzut rażącego naruszenia powołanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa. Przede wszystkim Sądy obu instancji z treści postanowienia Sądu Powiatowego w Zwoleniu z dnia 20 maja 1970 r. o dziale spadku po Bronisławie i Ignacym małżonkach Ś. wyprowadziły błędny wniosek, że przyznana powódkom na współwłasność nieruchomość nie jest obciążona żadną służebnością. W konsekwencji błędnie przyjęły, że pozwani korzystali ze spornego szlaku drożnego przebiegającego przez nieruchomość powódek bez tytułu prawnego.Jak wynika z powołanej na wstępie umowy notarialnej, powstanie spornej służebności datuje się od 1935 r. i korzystali z niej Józef i Henryka S., a następnie pozwani jako następcy prawni, co jest między stronami bezsporne. Taki był stan prawny nieruchomości w chwili działu. Fakt, że Sąd w postanowieniu działowym nie utrzymał w mocy tej służebności, w żadnym razie nie oznacza, by została ona zniesiona lub wygasła. Wprawdzie Sąd rozpoznając sprawę o dział spadku obejmujący nieruchomość obciążoną służebnością na rzecz właściciela innej nieruchomości, który jako współspadkobierca jest uczestnikiem postępowania działowego, obowiązany jest ustalić skład spadku i zająć się rozważeniem i rozstrzygnięciem kwestii dotyczących tej służebności (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 1970 r. III CRN 156/70, OSPiKA 1972, nr 5, poz. 77), jednakże nieuczynienie tego i niezamieszczenie w postanowieniu działowym wzmianki o utrzymaniu spornej służebności w mocy, nie oznacza jej wygaśnięcia. W odniesieniu do wygaśnięcia spornej służebności na tle istniejącego stanu faktycznego mógłby mieć zastosowanie przepis art. 128 prawa rzeczowego w związku z art. XLI i XLIII przep. wprow. k.c. Stosownie do tego przepisu (art. 128 prawa rzeczowego) wygaśnięcie służebności jest uzależnione od niewykonywania jej przez okres lat dwudziestu. Żadna z tych przesłanek nie zachodzi, w chwili działu bowiem ze spornej służebności korzystali poprzednicy pozwanych, a w chwili wyrokowania w przedmiotowej sprawie - pozwani. Nie może więc być mowy o jej wygaśnięciu ipso iure (art. 128 prawa rzeczowego).Przepisem, który reguluje kwestie związane ze służebnością w razie podziału nieruchomości obciążonej, jest przepis art. 290 § 2 k.c. Według tego przepisu w razie podziału nieruchomości obciążonej, służebność ex lege utrzymuje się na utworzonych częściach. Wprawdzie przepisu tego nie można odnieść wprost do spornej służebności, w wyniku bowiem działu spadku nie nastąpił podział nieruchomości, jednakże w drodze argumentacji a minori ad maius daje on podstawę do wniosku, że skoro w przypadku podziału nieruchomości istniejąca służebność obciąża nadal ex lege powstałe części, to tym bardziej obciąża nadal całą nieruchomość, oczywiście w sytuacji, jaka ma miejsce w przedmiotowej sprawie, gdy wcześniej nie nastąpiło jej wygaśnięcie.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że jeżeli w wyniku działu spadku nie następuje podział nieruchomości obciążającej służebnością gruntową na rzecz właściciela innej nieruchomości, który jako współspadkobierca jest uczestnikiem postępowania, a sąd w postanowieniu działowym nie orzekł o utrzymaniu tej służebności w mocy, ani też o jej wygaśnięciu, służebność ta ex lege obciąża nadal tę nieruchomość. W takiej sytuacji postanowienie o dziale spadku pozostaje bez wpływu na los obciążającej nieruchomość służebności.Zatem nieruchomość powódek jest nadal obciążona służebnością gruntową z mocy wyżej powołanej umowy notarialnej i nie można podzielić poglądu Sądów obu instancji, by pozwani korzystali z tej służebności bez tytułu prawnego. Tym samym brak było podstaw do uwzględnienia powództwa z art. 222 § 2 k.c.Z tych względów Sąd Najwyższy podzielił zarzuty i wnioski rewizji nadzwyczajnej i orzekł co do istoty sprawy (art. 422 § 1 k.p.c. i art. 222 § 2 k.c.).Upływ terminu z art. 421 § 2 k.p.c. nie stanowił przeszkody do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. Pozbawienie pozwanych w wyniku wadliwego orzeczenia przysługującego im prawa do korzystania ze służebności gruntowej, godzi w powagę wymiaru sprawiedliwości, a tym samym narusza interes PRL.O kosztach sporu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c., 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 393 § 1 k.p.c.