III CRN 311/83

Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w W. wyrokiem z dnia 29 grudnia 1982 r. I C 432/82 zobowiązał pozwanego Remigiusza S. do przeproszenia powoda Czesława B. w obecności osób obecnych na zebraniu Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR w Redakcji "Przeglądu Wojsk Lądowych" w dniu 8 listopada 1979 r. za zachowanie się i wypowiedź w stosunku do powoda stanowiące naruszenie dobra osobistego w postaci naruszenia czci. Sąd Wojewódzki oddalił żądanie przeproszenia powoda za wypowiedź pozwanego na odprawie służbowej w dniu 15 kwietnia 1980 r., która to wypowiedź stanowiła zarzut pod adresem powoda, że żyje on kosztem zespołu redakcyjnego.Na skutek rewizji powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 17 czerwca 1983 r. I CR 170/83, zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że nakazem przeproszenia powoda, bliżej określonym w tym wyroku, objął także wypowiedź pozwanego stwierdzającą, że powód żył kosztem zespołu redakcyjnego.W rewizji nadzwyczajnej od wyroku Sądu Najwyższego Prokurator Generalny PRL wnosi o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego oraz wymienionego na wstępie wyroku Sądu Wojewódzkiego i odrzucenie pozwu. Skarżący zarzuca rażące naruszenie prawa, w szczególności przepisów art. 2 § 3, art. 3 § 2, art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 369 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1963 o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej (Dz. U. z 1977 r. Nr 23, poz. 101).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Stan faktyczny leżący u podstaw niniejszego procesu o ochronę dóbr osobistych charakteryzuje się dwoma istotnymi elementami mającymi w sprawie niniejszej znaczenie prawne. Z punktu widzenia podmiotowego istotną okolicznością jest to, że obie strony procesu, zarówno powód, jak i pozwany byli przed wszczęciem procesu, w czasie jego trwania i w dacie wyrokowania przez Sąd Wojewódzki i Sąd Najwyższy oficerami zawodowymi. Pod względem przedmiotowym istotne znaczenie ma fakt, że zachowanie się pozwanego w stosunku do powoda, kwalifikowane przez niego jako naruszenie dobra osobistego w postaci czci, było związane z funkcjami obu stron, będących oficerami zawodowymi, w ramach służby wojskowej.Na tle tych okoliczności nasuwają się zagadnienia wymagające wstępnego rozstrzygnięcia w niniejszym procesie, a mianowicie najpierw kwestia charakteru prawnego sprawy w świetle art. 1 k.p.c. i następnie kwestia dopuszczalności lub niedopuszczalności drogi sądowej w rozumieniu art. 2 k.p.c.Według art. 1 kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w innych sprawach, do których przepisy tego kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne). Dla rozstrzygnięcia zagadnienia, czy w występującym w niniejszym procesie stanie faktycznym, scharakteryzowanym wyżej pod względem podmiotowym i przedmiotowym, chodzi o sprawę cywilną - mają znaczenie szczególny charakter stosunków prawnych, wynikających ze statusu prawnego żołnierzy pełniących zawodową lub okresową służbę oraz oficerów i chorążych odbywających ćwiczenia wojskowe oraz swoiste konsekwencje tego stanu rzeczy w zakresie poszczególnych dziedzin prawnych.Przejawem tych odrębności wynikających z tego swoistego statusu są między innymi unormowania zawarte w ustawie z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej (Tekst jednolity: Dz. U. z 1977 r. Nr 23, poz. 101). Przepis art. 22 ust. 1 tej ustawy stanowi, że żołnierze pełniący zawodową lub okresową służbę wojskową oraz oficerowie i chorążowie odbywający ćwiczenia wojskowe ponoszą odpowiedzialność przed sądami honorowymi za czyny, które naruszają honor i godność żołnierską. Chodzi o takie zachowania się, które nie licują z honorem i godnością żołnierską. Zachowania tego rodzaju mogą godzić w dobra innych żołnierzy i oficerów, jak również i osób cywilnych. W myśl art. 24 ust. 1 powołanej ustawy sądy honorowe wszczynają postępowanie między innymi na pisemny wniosek oficera, chorążego lub podoficera albo skargę osoby cywilnej pokrzywdzonej czynem stanowiącym naruszenie honoru i godności żołnierskiej.Z takiego unormowania wynika, że "czyny, które naruszają honor i godność żołnierską" stanowią - w płaszczyźnie materialno-prawnej - podstawę innej kategorii prawnej niż "sprawy cywilne" w rozumieniu art. 1 k.p.c. W tej specyficznej, dostosowanej do statusu żołnierza i oficera, kategorii prawnej może się mieścić między innymi naruszenie i ochrona czci, dobrego imienia. Walor prawny takiego rozwiązania legislacyjnego (oficerskie sądy honorowe) w konsekwencji wyraża się w tym, że oficerowie nie są pozbawieni we wzajemnych stosunkach między sobą na tle służby odpowiedniej ochrony prawnej w tak doniosłej dla jednostki ludzkiej i społeczeństwa sferze honoru, godności i pokrewnych dóbr i wartości.Stwierdzenie, że sprawa niniejsza określona w swoich elementach podmiotowo-przedmiotowych w sposób przedstawiony na wstępie uzasadnienia niniejszego wyroku nie może być zakwalifikowana jako "sprawa cywilna" w sensie art. 1 k.p.c., uzasadnia wniosek, że do jej rozpoznania nie jest w konsekwencji powołany sąd powszechny (art. 2 § 1 k.p.c.). Z tego względu nie można uznać za słuszne stanowiska reprezentowanego w rewizji nadzwyczajnej, jakoby miało chodzić o sprawę cywilną, ale przekazaną przez przepisy szczególne właściwości innych organów (art. 2 § 3 k.p.c.).Konsekwencją przyjętej wykładni jest to, że w omawianych okolicznościach nie ma w sprawie zastosowania art. 23 k.c. postanawiający, że dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego "niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach". Przepisy bowiem cytowanej ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierza mają charakter ustawy szczególnej wyłączającej w rozważanym zakresie podmiotowo-przedmiotowym stosowanie art. 23 i 24 k.c. Należy przy tym zaznaczyć, że przepisy wymienionej ustawy mają charakter zarówno materialnoprawny, jak i kompetencyjnoprocesowy.Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że oficer, którego cześć lub inne podobne dobro osobiste naruszył w związku ze służbą w szerokim tego słowa znaczeniu swoim zachowaniem, stanowiącym naruszenie honoru lub godności żołnierskiej inny oficer, może dochodzić ochrony prawnej w trybie i według zasad przewidzianych w ustawie z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej (Tekst jednolity: Dz. U. z 1977 r. Nr 23, poz. 101). W takim zakresie droga sądowa jest niedopuszczalna i to niezależnie od tego, czy i z jakim wynikiem została przez zainteresowanego oficera (żołnierza) wykorzystana droga postępowania przed oficerskimi sądami honorowymi.Z tych wszystkich względów oba zaskarżone rewizją nadzwyczajną wyroki należało uchylić i pozew odrzucić. Koszty postępowania w obu instancjach podlegają zniesieniu między stronami.