III CRN 396/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Weroniki R. o podział majątku wspólnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 4 lutego 1971 r.uchylił zaskarżone postanowienie w części oddalającej rewizję wnioskodawczyni, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w Zamościu z dnia 28 października 1970 r. w punkcie II w części ustalającej wartość domu mieszkalnego, w części ustanawiającej na rzecz uczestnika postępowania prawo dożywotniego mieszkania w domu będącym przedmiotem działu (pkt III) oraz w części zobowiązującej wnioskodawczynię do wydania uczestnikowi postępowania lokalu mieszkalnego (pkt IV) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Zamościu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneDokonując podziału majątku wspólnego stron po rozwiązaniu ich małżeństwa, Sąd Powiatowy w Zamościu ustalił m.in., że w skład majątku wspólnego wchodzi dom mieszkalny 5-izbowy, drewniany, kryty eternitem, wybudowany przez uczestników w gospodarstwie rolnym stanowiącym majątek osobisty wnioskodawczyni w czasie ich małżeństwa trwającego od 1935 do 1965 r. Ustalając wartość tego domu na kwotę 70.000 zł, Sąd przyznał go wnioskodawczyni, zastrzegając dla uczestnika postępowania służebność osobistą polegającą na dożywotnim prawie zajmowania w tym domu 1 izby mieszkalnej w sposób bliżej w pkt III sentencji określony, i z tytułu spłaty przyznał uczestnikowi postępowania od wnioskodawczyni kwotę 41.997,50 zł płatną w 6 równych ratach rocznych.Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 4 lutego 1971 r. oddalił rewizję wnioskodawczyni i uczestnika postępowania.Postanowienie to zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie postanowienia w części oddalającej rewizję wnioskodawczyni i orzekającej o kosztach postępowania rewizyjnego, jak również o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego w Zamościu z dnia 28 października 1970 r. w punkcie II w części ustalającej wartość domu mieszkalnego, w części ustanawiającej na rzecz uczestnika postępowania prawo dożywotniego mieszkania w domu będącym przedmiotem podziału (pkt III) oraz w części zobowiązującej wnioskodawczynię do wydania uczestnikowi postępowania lokalu mieszkalnego (pkt IV) i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Zamościu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 387 k.p.c., art. 1083 k.c. w związku z art. 46 k.r.o., art. 684 i 316 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej sporną kwestią była wartość domu. Sąd Powiatowy przeprowadził w celu ustalenia tej wartości dowód z opinii biegłych. Opinie te wykazują poważne różnice. Według biegłego inż. rolnika Romana F. budynek przedstawia wartość 35.000 zł, według biegłych rolników: C., R. i K. - 70.000 zł, a według biegłego sądowego G. - 50.000 zł. Tylko biegły S. podał, że zużycie budynku wynosi 40%. Żadna z tych opinii biegłych nie zawiera jakiegokolwiek uzasadnienia, nie wiadomo więc, czym kierowali się biegli szacując wartość budynku.Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że Sąd Powiatowy, ustalając wartość domu na 70.000 zł, z rażącym naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c. nie tylko nie rozważył sprzeczności w opiniach wszystkich biegłych, ale także z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. nie wskazał w uzasadnieniu swojego postanowienia, czym kierował się ustalając wartość budynku. Twierdzenie Sądu, że wartości tej uczestnicy postępowania nie kwestionowali, jest wręcz sprzeczne z treścią protokołu rozprawy z dnia 22 października 1970 r., na której wnioskodawczyni oświadczyła, że jej zdaniem budynek przedstawia wartość tylko 50.000 zł. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne (OSNCP 1969, z. 3, poz. 39), dla prawidłowego oszacowania budynków decydujące znaczenie ma realna wartość budynków, z uwzględnieniem ich rzeczywistego stanu, ustalona na podstawie szczegółowego cennika Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. Kryteria te należało mieć na względzie w niniejszej sprawie przy ustalaniu wartości budynku wybudowanego w gospodarstwie rolnym wnioskodawczyni. Jak wynika z opinii wszystkich biegłych, żaden z nich zasad tych nie miał na uwadze. Prawidłowe ustalenie wartości budynku ma istotne znaczenie dla określenia należnej uczestnikowi postępowania spłaty lub dopłaty, a tym samym dla obciążenia gospodarstwa rolnego wnioskodawczyni. Sąd Wojewódzki, oddalając rewizję wnioskodawczyni, nie mógł więc bez naruszenia art. 357 k.p.c. przyjąć, że ustalenie wartości budynku nie może być skutecznie podważane w postępowaniu rewizyjnym jako mieszczące się w ramach przysługującego sądowi I instancji uprawnienia w ocenie materiału dowodowego.Słuszny jest również zarzut naruszenia art. 1083 k.c. Przepis ten bowiem ma zastosowanie tylko przy dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne, co w sprawie nie zachodzi.Poza tym przepis ten, ustanawiając szczegółowo uprawnienie dla spadkobiercy, który przy dziale spadku nie otrzymał gospodarstwa rolnego lub jego części, do dalszego zamieszkania, ogranicza to uprawnienie do lat pięciu. Trafnie podkreśla rewizja nadzwyczajna, że gdyby nawet przy podziale majątku wspólnego dopuszczalne było ustanowienie służebności osobistej na rzecz jednego z małżonków (czego nie można wyłączyć przy zgodnym wniosku uczestników), to jest rzeczą niewątpliwą, że wartość takiego uprawnienia musiałaby być uwzględniona przy ustalaniu wartości spłaty lub dopłaty.Tymczasem oba sądy bez żadnego przekonywającego uzasadnienia uznały, że przyznane uczestnikowi uprawnienie ma charakter nieodpłatny. Oba sądy wreszcie nie wzięły pod uwagę, że ustanowienie na rzecz uczestnika dożywotniego użytkowania mieszkania jest ze względów społecznych i gospodarczych nieuzasadnione, uczestnicy bowiem, byli małżonkowie, pozostają ze sobą w naprężonych stosunkach, tak że uprawnienie to stanowić będzie zarzewie nieporozumień między nimi, m.in. na tle wykonywania remontów, opłacania podatków, wspólnego używania pomieszczeń (przechodzenie przez kuchnię) itp.Z tych względów, podzielając zarzuty rewizji nadzwyczajnej, orzeczono jak w sentencji.