III CRN 404/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Saada T., obywatela Republiki Sudanu, o zwolnienie go od obowiązku złożenia świadectwa zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 15 września 1969 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Powiatowy zwolnił wnioskodawcę Saada T., obywatela Sudanu, kawalera, urodzonego w dniu 10 sierpnia 1944 r. w Chartumie (Sudan), syna Sulimana i Henim z domu M., od przedstawienia dowodu zdolności prawnej do zawarcia związku małżeńskiego z Marią U., urodzoną w dniu 9 sierpnia 1946 r. w Łodzi, córką Stanisława i Barbary z domu K., zam. w Łodzi (art. 46 pkt 1 pr. o a.s.c.). Sąd Powiatowy powołał się na zeznania wnioskodawcy, że jest on studentem Akademii Medycznej w Łodzi i że w świetle jego prawa nie zachodzą przeszkody do zawarcia związku małżeńskiego z obywatelką polską.Postanowienie to uprawomocniło się.We wniosku z dnia 26 marca 1971 r. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Łódź-Bałuty zwrócił się do Sądu Powiatowego o rozstrzygnięcie w trybie art. 564 k.p.c., czy małżeństwo między Saadem T., obywatelem sudańskim, a obywatelką polską Marią U. może zostać zawarte wobec faktu, że prawo obowiązujące w Sudanie zabrania zawierania związków małżeńskich stypendystom sudańskim przebywającym za granicą.Od wymienionego na wstępie postanowienia wniósł rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, żądając jego uchylenia i oddalenia wniosku lub przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu.Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 14 prawa prywatnego międzynarodowego, art. 3 ustawy kontrolującej Sudanu z 1959 r. nr 13, art. 3 § 2 k.r.o., art. 46 pr. o a.s.c., art. 3 § 2 k.p.c. w związku z § 77-80 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 grudnia 1966 r. (Dz. Urz. Min. Sprawiedl. Nr 1, poz. 1) oraz na zarzucie naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie sprawy zależy przede wszystkim od wyjaśnienia podstawowego zagadnienia przedmiotowego zakresu kognicji sądów w sprawach o zwolnienie cudzoziemca od złożenia kierownikowi urzędu stanu cywilnego dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według jego prawa ojczystego, jeżeli otrzymanie tego dowodu jest utrudnione (art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c.). Chodzi zwłaszcza o odpowiedź na pytanie, czy badanie w postępowaniu nieprocesowym ogranicza się tylko do ustalenia okoliczności, czy otrzymanie dowodu jest utrudnione i czy w ogóle prawo ojczyste wnioskodawcy przewiduje wydawanie świadectw zdolności do zawarcia małżeństwa, czy też zakresem badania objęte są te wszystkie elementy, które powinno zawierać świadectwo (zaświadczenie), stwierdzające zdolność do zawarcia małżeństwa według danego prawa ojczystego, nie wyłączając przy tym oceny, czy ustalone według prawa ojczystego przeszkody do zawarcia małżeństwa nie podlegają ocenie z punktu widzenia klauzuli porządku publicznego.Wysunięta problematyka obejmuje także kwestię stosunku między zakresem kognicji sądu a obowiązkiem badania zdolności do zawarcia małżeństwa przez kierownika urzędu stanu cywilnego. Otóż wstępnym zagadnieniem, które powinno być rozstrzygnięte w postępowaniu przewidzianym w art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c., jest zagadnienie, czy prawo ojczyste cudzoziemca zna w ogóle instytucję wydawania zaświadczeń o zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego. Wiadomo, że instytucja ta nie jest powszechna. Jeżeli dany zagraniczny system prawny nie przewiduje tego rodzaju zaświadczeń, to fakt ten nie czyni zbędnym - według prawa polskiego - postępowania przewidzianego w art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. W takim wypadku zachodzi również potrzeba - ze względu na treść art. 14 prawa prywatnego międzynarodowego - ustalenia kwestii zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego wnioskodawcy. Nie ma żadnych podstaw do takiej wykładni, że przepis art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. nie ma zastosowania wówczas, gdy dany zagraniczny system prawny nie przewiduje wspomnianych zaświadczeń, lecz ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy otrzymanie dowodu jest tylko utrudnione. W omawianym wypadku z istoty rzeczy nie wchodzi w grę utrudnienie otrzymania dowodu, gdyż otrzymanie takiego dowodu - zaświadczenia jest po prostu niemożliwe. Z punktu widzenia art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. niemożliwość otrzymania takiego zaświadczenia z przytoczonego powodu, jakim jest brak instytucji wydawania zaświadczeń, musi być traktowana na równi z wypadkiem, gdy otrzymanie dowodu jest utrudnione.Dlatego też sąd powinien najpierw wyjaśnić, czy dane prawo ojczyste zna instytucję wymienionych zaświadczeń o zdolności do zawarcia małżeństwa.Jeżeli się okaże, że znana jest instytucja (praktyka) wydawania obywatelom takich zaświadczeń, to z kolei niezbędne jest stwierdzenie, czy otrzymanie dowodu jest utrudnione. Wyrażenie "utrudnione" w rozumieniu przepisu art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. jest równoważne ze zwrotem, jakim posługuje się ustawodawca w art. 3 § 2 k.r.o., a mianowicie "napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody". Pojęcia te są szerokie i może tu chodzić o różne sytuacje. Występować mogą tu trudności o charakterze obiektywnym lub subiektywnym. W każdym razie sprawa pod tym względem powinna być wyjaśniona, wnioskodawca powinien wykazać te okoliczności.W razie stwierdzenia tej przesłanki o charakterze wstępnym, formalnym, aktualne z kolei staje się wyjaśnienie dalszych kwestii związanych już merytorycznie z treścią dowodu (zaświadczenia) zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego. Treści bowiem przepisu art. 46 § 1 pr. o a.s.c. nie można ograniczać, jak to się niekiedy czyni, do dosłownie formalnego zwolnienia, przy czym dopiero kierownik urzędu stanu cywilnego musi sam we własnym zakresie ustalić i ocenić wymagania właściwego prawa zagranicznego. Samo takie tylko formalne zwolnienie przez sąd od obowiązku złożenia dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego mijałoby się z celem przepisu art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c.Warunkiem merytorycznym zwolnienia cudzoziemca od złożenia takiego dowodu jest objęcie zakresem rozpoznania i rozstrzygnięcia wszystkich kwestii związanych z treścią i funkcją dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego. Tak więc zwalniając od złożenia takiego dowodu, sąd powinien ustalić wszystkie okoliczności, które powinny być stwierdzone takim dowodem (zaświadczeniem), wszelkie warunki, a zwłaszcza brak przeszkód do zawarcia małżeństwa tzw. jednostronnych i dwustronnych.Należy tu także ustalenie, czy prawo ojczyste nie przewiduje zakazu zawierania małżeństw przez obywateli danego państwa z obywatelami innego państwa, oraz ustalenie tego, czy prawo ojczyste wnioskodawcy w powyższym zakresie nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL. W ten sposób określony zakres kognicji, obejmujący również kwestię klauzuli porządku publicznego, uzasadniony jest zwłaszcza przepisem art. 5 k.r.o.Gdyby bowiem urzędnik stanu cywilnego miał tego rodzaju wątpliwości, to i tak musiałby zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie, czy małżeństwo może być zawarte pomimo istnienia pewnych zakazów kolidujących z podstawowymi zasadami porządku prawnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W razie stwierdzenia przez sąd, że małżeństwo obywatela polskiego z cudzoziemcem byłoby nieważne w świetle prawa ojczystego cudzoziemca (obywatela innego państwa), sąd odmawia zwolnienia, o którym mowa w art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. Zwolnienie to bowiem z istoty swej może mieć tylko treść pozytywną. Stwierdzenie pozytywne zdolności do zawarcia małżeństwa stanowi podstawę do zawarcia małżeństwa.Ustalenie natomiast przez sąd przeszkód do zawarcia małżeństwa pociąga za sobą ten skutek prawny, że kierownik urzędu stanu cywilnego odmówi odebrania oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński (art. 5 k.r.o.).Słusznie zarzuca skarżący w rewizji nadzwyczajnej, że sprawa z powyższego punktu widzenia nie została przez Sąd Powiatowy w ogóle wyjaśniona.Konsekwencją art. 14 prawa prywatnego międzynarodowego jest to, że w związku z zawieraniem małżeństw przez cudzoziemców w PRL wchodzą w rachubę i są stosowane przepisy licznych ustawodawstw obcych. Uwzględniając trudności w uzyskaniu pełnej informacji prawnej z zakresu obcego ustawodawstwa, art. 1143 k.p.c. daje sądowi możliwość zwrócenia się do Ministra Sprawiedliwości o udzielenie tekstu obcego prawa oraz o wyjaśnienie obcej praktyki sądowej.Sąd Powiatowy dla m. Łodzi z możliwości tej w konkretnym wypadku nie skorzystał, choć potrzeba taka była szczególnie uzasadniona również faktem, że prawo ojczyste wnioskodawcy, jak większość ustawodawstw opartych na zasadach Koranu, dopuszcza wielożeństwo i ustala ograniczenia nieznane systemowi prawa małżeńskiego państw europejskich.Według ustalonego już orzecznictwa Sądu Najwyższego interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wymaga, aby sprawy z zakresu prawa rodzinnego i prawa o aktach stanu cywilnego rozpoznawane były jak najbardziej dokładnie i zgodnie z obowiązującymi przepisami. W konkretnym wypadku zwolnienie wnioskodawcy, obywatela Republiki Sudanu, od obowiązku złożenia kierownikowi USC dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa sudańskiego bez dokonania istotnych wymaganych przez prawo ustaleń może spowodować zawarcie małżeństwa, które nie będzie uznane za ważne przez władze sudańskie. W konsekwencji godzi to w mającą powstać rodzinę, przez co naruszony został interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Uzasadnia to wnioski niniejszej rewizji nadzwyczajnej mimo upływu terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c.