III CRN 406/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: A. Gola, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Nadmorskich Zakładów Usług Meblarskich - Spółdzielnia Pracy w S. i powódki wzajemnej Elżbiety S. przeciwko Elżbiecie S. i pozwanym wzajemnym Nadmorskim Zakładom Usług Meblarskich - Spółdzielnia Pracy w S. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 1974 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Gdańsku z dnia 17 stycznia 1974 r. i sprawę przekazał temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o wpisie od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneNadmorskie Zakłady Usług Meblarskich - Spółdzielnia Pracy w S. żądała zasądzenia od pozwanej Elżbiety S. kwoty 12.729 zł tytułem reszty należności za wykonanie segmentu meblowego na podstawie zamówienia z dnia 29.III.1973 r.W odpowiedzi na pozew Elżbieta S. domagała się zasądzenia od Nadmorskich Zakładów kwoty 2.866 zł. Umówione bowiem usługi miały być wykonane do 30.VI.1973 r., w rzeczywistości zaś zostały wykonane do 30.VIII.1973 r., a więc z opóźnieniem 61 dni.Ponieważ cała należność za usługę wynosiła 25.729 zł, a na poczet tej należności pozwana i powódka wzajemna zapłaciła 13.000 zł, z tytułu kar umownych zaś należy się pozwanej i powódce wzajemnej kwota 15.695 zł - na dobro pozwanej i powódki wzajemnej pozostaje kwota 2.866 zł.Wyrokiem z dnia 17.I.1974 r. Sąd Powiatowy w Gdańsku oddalił powództwo główne i z powództwa wzajemnego zasądził od Nadmorskich Zakładów Usług Meblarskich na rzecz Elżbiety S. 2.866 zł z odsetkami. Sąd ten uznał żądanie Elżbiety S. za uzasadnione. Ani brak materiałów, ani urlopy, ani wreszcie wykonywanie zamówień na rzecz innych osób nie mogą być uznane za okoliczności, za które Zakłady nie ponoszą odpowiedzialności (art. 476 k.c.). Sąd Powiatowy powołał się na postanowienia zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. w sprawie ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej (MP Nr 50, poz. 350) oraz uchwały nr 203 Rady Ministrów z dnia 30 lipca 1965 r. w sprawie rozwoju usług dla ludności (MP Nr 47, poz. 259).Na skutek rewizji Nadmorskich Zakładów Usług Meblarskich Sąd Wojewódzki w Gdańsku wyrokiem z dnia 23.IV.1974 r. zmienił zaskarżony wyrok w całości i zasądził od Elżbiety S. na rzecz Nadmorskich Zakładów Usług Meblarskich kwotę 12.729 zł z odsetkami, oddalił zaś powództwo wzajemne. Sąd Wojewódzki nie podzielił stanowiska Sądu Powiatowego co do słuszności roszczenia pozwanej o zapłatę kar umownych.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wnosi o uchylenie wspomnianego wyroku Sądu Wojewódzkiego i wyroku Sądu Powiatowego oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Gdańsku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości zarzuca rażące naruszenie art. 390 § 1, art. 3 § 2 i art. 316 § 1 k.p.c., przepisów zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. w sprawie ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej (MP Nr 50, poz. 350) oraz art. 484 § 2 k.c.Na uzasadnienie w ten sposób sformułowanych zarzutów w rewizji nadzwyczajnej słusznie się wywodzi, że w sprawie niniejszej mają zastosowanie postanowienia zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. w sprawie ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej (MP Nr 50, poz. 350). Stosownie do § 4 ust. 2 ogólnych warunków umów postanowienia kontrahentów dotyczące kar umownych sprzeczne z tymi warunkami są nieważne, a zamiast nich stosuje się przepisy warunków ogólnych. Tak więc nawet zawarta w wiążącej strony umowie klauzula, iż do kar umownych będą się stosować przepisy kodeksu cywilnego, nie ma żadnego znaczenia. W zastosowanie zaś wchodzi § 20 ust. 4 i 5 ogólnych warunków umów, przewidujący obligatoryjność kar umownych w razie niewykonania lub wadliwego wykonania usługi.Powyższe zapatrywanie jest zgodne z wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12 grudnia 1972 r. III CRN 322/72 (OSNCP 1973, z. 10, poz. 175). Stosownie do tego orzeczenia z przepisów zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. (MP Nr 50, poz. 350) wynika, że w razie niewykonania w terminie lub nienależytego wykonania umowy zamawiającemu przysługują kary umowne na zasadach określonych w § 20 ust. 4 i 5 oraz § 39 ust. 1 (§ 40 ust. 1 tego zarządzenia); nie jest przy tym wymagane, aby umowa koniecznie zawierała postanowienia w kwestii kar umownych.Z tych względów, skoro zostało ustalone, że usługa została wykonana po upływie przewidzianego terminu, kary umowne należą się w wysokości 1% od ceny usługi za każdy dzień zwłoki.Za nieuzasadniony należy uznać wniosek, do którego doszedł Sąd Wojewódzki, że w sprawie niniejszej nie można mówić o powstaniu szkody. Poglądu Sądu Wojewódzkiego nie popiera skarżący.Kara umowna przysługuje wierzycielowi w wypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania - bez względu na to, w jakiej wysokości doznał on szkody wynikłej z wspomnianych przyczyn. Sformułowanie art. 484 § 1 k.c. uzasadnia wniosek, że wykazanie istnienia szkody nie jest przesłanką wymagalności kary umownej. Jakkolwiek według art. 484 § 1 k.c. jej celem jest naprawienie takiej szkody, to jednak przepis art. 484 § 1 k.c. przyznaje ją wierzycielowi w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości, nie wymagając udowodnienia istnienia szkody. W zasadzie sam fakt niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania powoduje szkodę dla wierzyciela, stanowi bowiem naruszenie jego interesów majątkowych.Szkoda powstała na skutek wspomnianych przyczyn może w typowych warunkach mieć charakter ogólny. Należy jednak podkreślić, że i sama kara umowna ze swej istoty w sposób też ogólny, jak gdyby globalny, ryczałtowy, ma na celu naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Odpowiada to również przeważającej funkcji prewencyjno-odszkodowawczej kary umownej. Jej celem jest wprowadzenie elementu dyscypliny i planowania w wykonywaniu umów i realizacji w ten sposób określonych celów społeczno-gospodarczych. Tym też tłumaczy się m.in. fakt wydania cytowanego już wielokrotnie zarządzenia z dnia 12 listopada 1968 r. (MP Nr 50, poz. 350).Nie można jednak wyłączyć takich, wyjątkowych raczej, wypadków, gdy dłużnik ponad wszelką wątpliwość będzie mógł wykazać, że wierzyciel na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie poniósł żadnej szkody, nie doznał żadnego naruszenia jego sfery majątkowej.Możliwość ograniczenia wysokości kary umownej wynika z art. 484 § 2 k.c., który reguluje tzw. miarkowanie kar umownych. W sprawie niniejszej nasuwa się zagadnienie, czy fakt, że ogólne warunki umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej (zarządzenie z dnia 12 listopada 1968 r. - MP Nr 50, poz. 350) przewidują obligatoryjność kar umownych, wyłącza możliwość ich miarkowania. Otóż okoliczność, że kary umowne w zakresie określonych stosunków prawnych między określonymi kategoriami podmiotów tych stosunków są obligatoryjne, nie wyłącza miarkowania w ten sposób z mocy prawa (konkretnych przepisów) należnych kar umownych. Wspomniane zarządzenie odwołuje się w kwestiach nie unormowanych w nim do przepisów kodeksu cywilnego (§ 41). Tak więc i w tym przedmiocie ma zastosowanie art. 484 § 2 k.c. Sam fakt obligatoryjności kar umownych nie mieści w sobie implicite wyłączenia ich miarkowania.Kwestia obligatoryjności kar umownych to przede wszystkim kwestia samej zasady, a więc unormowania, że kary umowne mogą wchodzić w grę także wówczas, gdy nie zostały one zastrzeżone w umowie (patrz cyt. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12.XII.1972 r. III CRN 322/72). Problem zaś miarkowania zależy od innych już okoliczności, konkretyzujących wysokość kary umownej stosownie do okoliczności poszczególnego wypadku.W sprawie niniejszej zatem Sąd Powiatowy powinien był poczynić stosowne ustalenia i rozważyć, czy w okolicznościach sprawy (należyte wykonanie usługi, niezbyt długi okres zwłoki oraz obiektywne przeszkody uniemożliwiające wykonanie usługi w terminie) kara umowna nie jest rażąco wygórowana. Wysokość jej przekracza połowę ceny za usługę, co wydaje się być nie do przyjęcia ze społecznego punktu widzenia.Niezależnie od tego niezbędne jest rozstrzygnięcie kwestii podniesionej w celu obrony przez stronę powodową.Strona ta zarzuca, że wysokość kar umownych powinna być obliczana od ceny usługi, tj. bez wartości materiałów podstawowych, a nie od wartości usługi.Zarzut ten jest uzasadniony. Postanowienia cytowanego zarządzenia z dnia 12 listopada 1968 r. posługują się terminami "wykonanie usługi", "1% ceny usługi". "Usługa" określonego rodzaju stanowi świadczenie, do którego kontrahent jest zobowiązany. Usługa jest określona w umowie. W umowie określona jest w sposób przyjęty w obrocie i w danych stosunkach wartość usługi. W ten sposób dochodzi się do pojęcia "ceny usługi". Od tej ceny należy obliczać wysokość kar umownych, jeżeli zostały one określone stawką procentową. Od pojęcia usługi w tym znaczeniu, stanowiącej punkt wyjścia przy określaniu sumy kary umownej w związku z konkretną umową, należy odróżnić operacje ściśle już techniczno-produkcyjne i materiały, do których się one odnoszą. Te elementy i ich zróżnicowanie mogą stanowić podstawę kalkulacji wartości usługi, składając się w sumie na cenę usługi. Cena usługi jest kwotą, którą ma zapłacić zamawiający za świadczone na jego rzecz usługi. Od tej ceny, bez różnicowania elementów produkcyjnych i materiałowych, należy się kara umowna.Z tych wszystkich względów należało uchylić zaskarżone wyroki i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania.