III CRN 416/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Romana M. przeciwko Antoniemu i Urszuli A. o wydanie książeczki oszczędnościowej oraz z powództwa wzajemnego Antoniego A. przeciwko Romanowi M. o złożenie oświadczenia woli, na skutek rewizji Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 16 maja 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Poznaniu dla Powiatu Poznańskiego z dnia 29 grudnia 1967 r. i sprawę przekazał temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePo rozpoznaniu sprawy z powództwa Romana M. przeciwko Antoniemu A. i wezwanej później do udziału w sprawie Urszuli A. o wydanie dwóch książeczek PKO premiowanych samochodami, wystawionych przez Oddział PKO w P., a opiewających na kwoty po 9.000 zł każda, oraz z powództwa wzajemnego Antoniego A. o stwierdzenie obowiązku Romana M. do złożenia wobec PKO - Oddział w P. oświadczenia woli o treści cedującej wymienione w tych książeczkach kwoty na Antoniego A. za równoczesnym zwrotem kwoty 18.000 zł, Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 25 grudnia 1967 r. powództwo główne oddalił, a powództwo wzajemne uwzględnił.W uzasadnieniu Sąd Powiatowy stwierdzi m.in., co następuje:Strony prowadzą warsztaty stolarskie w S. W roku 1965 powód nabył od pozwanego okleinę wartości 18.000 zł, a ponieważ nie miał tyle gotówki, zaproponował przelanie oszczędności ze swoich dwóch książeczek PKO premiowanych samochodami, z wkładem po 9.000 zł. W związku z tym strony udały się do PKO w P. dla załatwienia odpowiednich formalności.Zgodnie z uzyskaną tam informacją należało wypełnić formularze cesji i złożyć podpisy w obecności pracownika PKO. Ponieważ pozwany miał zamiar przepisać jedną z książeczek na imię swej żony, nieobecnej w tym dniu w PKO, pobrał więc jedynie formularze i uzgodnił z powodem, że sprawa zostanie załatwiona w późniejszym terminie.Powód wydał pozwanemu obydwie książeczki, ale do przepisania ich na nazwisko pozwanych nie doszło.W losowaniu z dnia 21.I.1967 r. na jedną z tych książeczek padła wygrana w postaci samochodu "Moskwicz". O wygranej PKO zawiadomiło powoda, który w tym samym dniu zaproponował pozwanemu zmianę umowy cesji w ten sposób, że wypłaci kwotę 18.000 zł w zamian za zwrot książeczek.Pozwany pobrał zaofiarowane pieniądze, ale książeczek nie zwrócił dlatego, że nie mógł ich chwilowo odszukać.Kiedy później dowiedział się on o wygranej, pismem z dnia 25.II.1967 r. uchylił się od skutków oświadczenia woli w kwestii zmiany umowy cesji, gdyż oświadczenie to złożył jedynie z powodu ukrycia przez powoda wiadomości o wygranej. W tej sytuacji zdaniem Sądu Powiatowego należało przyjąć, że cesja w istocie nastąpiła, mimo że nie zostały dokonane związane z nią formalności. Z tej przyczyny powództwo główne uległo oddaleniu, a powództwo wzajemne zostało uwzględnione. Twierdzeniom powoda oraz zgłoszonym na poparcie tych twierdzeń dowodom, jakoby w 1965 r. była zawarta umowa pożyczki zastawionej wierzytelnością z książeczek, Sąd Powiatowy nie dał wiary.Rewizja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego, który podzielił stanowisko zajęte przez Sąd Powiatowy.Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 16.V.1968 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w Poznaniu dla Powiatu Poznańskiego z dnia 29.XII.1967 r. i o uwzględnienie powództwa głównego oraz oddalenie powództwa wzajemnego, a ewentualnie o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Poznaniu dla Powiatu Poznańskiego do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca powyższym wyrokom naruszenie art. 509 i 511 k.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia art. 509 k.c. podniesiony w rewizji nadzwyczajnej uznać należy za uzasadniony.W szczególności stosownie do art. 509 § 1 k.c. wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Rozważając sprawę ważności cesji wkładu oszczędnościowego PKO, Sąd Wojewódzki uznał, że nie zależy ona od szczególnej formy przewidzianej w przepisach tej instytucji, a wypełnienie przewidzianych w tychże przepisach formularzy jest jedynie warunkiem przepisania w miejsce nazwiska dotychczasowego właściciela książeczki oszczędnościowej nazwiska nowego właściciela takiej książeczki i służy jedynie potrzebom PKO. Przepisy te, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nie stoją na przeszkodzie dokonaniu przez właściciela książeczki oszczędnościowej przeniesienia jej własności na inną osobę - łącznie z wszelkimi prawami wiążącymi się z właściwością takiej książeczki.Pogląd ten nie uwzględnia okoliczności, że według art. 509 § 1 k.c. uprawnienie wierzyciela do przeniesienia wierzytelności na osobę trzecią może być w umowie stron wyłączone.Skoro strony na podstawie umowy mogą wyłączyć możliwość przelewu, to na zasadzie argumentu a maiori ad minus uprawnione są również do ograniczenia przelewu bądź uzależnienia jego skuteczności od spełnienia określonych warunków. Ma to miejsce w szczególności przy umowach rachunku bankowego, do których należy również zaliczyć wkłady oszczędnościowe lokowane na książeczkach w Powszechnej Kasie Oszczędności. Szczegółowe postanowienia wydane przez upoważnioną do tego PKO mają charakter regulaminów w rozumieniu art. 385 k.c. Wiążą one drugą stronę, jeśli zostały doręczone przy zawarciu umowy rachunku bankowego, a jeżeli posługiwanie się regulaminem jest w stosunkach danego rodzaju zwyczajowo przyjęte, to także wtedy, gdy druga strona mogła z łatwością dowiedzieć się o treści regulaminu. Jeżeli więc postanowienia wydane przez PKO przewidują specjalną formę przeniesienia wierzytelności, a prawo materialne zastrzeżenie takie dopuszcza (art. 76 k.c.), to gdy forma ta nie została zachowana, przeniesienie wierzytelności nie mogłoby skutecznie nastąpić.Pod tym kątem widzenia oba Sądy sprawy nie wyjaśniły, w szczególności nie przeprowadziły ustaleń w zakresie postanowień regulaminu wydanego przez PKO o przelewie wierzytelności z książeczki oszczędnościowej na inną osobę.Słusznie również zarzuca rewizja nadzwyczajna, że pismo pozwanego z dnia 25.II.1967 r. nie może być traktowane jako uchylenie się od skutków oświadczenia woli z dnia 9.II.1967 r., bo w istocie w dniu tym strony nie zawierały żadnej nowej umowy, natomiast pozwany uznał jedynie wysunięte przez powoda roszczenie o zwrot książeczek. Również zatem z omówionych wyżej przyczyn pretensje pozwanego zgłoszone w powództwie wzajemnym nie mogły być uznane za słuszne.Z wyżej przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji.