III CRN 443/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej R. Wyrzykowskiego sprawy z powództwa Józefa W. przeciwko Annie S. i Kazimierze G. o zmianę sposobu wykonywania służebności na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 3 marca 1971 r., uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Oświęcimiu z dnia 29 września 1970 r. i:I. zmienił dotychczasowy sposób służebności przechodu, przejazdu i przegonu bydła przysługującej pozwanym i obciążającej nieruchomość powoda położoną w P. w ten sposób, że droga dojazdowa, przebiegająca obecnie przez siedlisko powoda na działce nr 16/1 szlakiem oznaczonym kolorem czerwonym na planie sytuacyjnym biegłego sądowego mgra inż. Witolda K., będzie przebiegać wzdłuż zachodniej granicy działek powoda określonych nr 163/1 i 162/3 pasem sześciometrowej szerokości, oznaczonym kolorem zielonym na wymienionym wyżej planie,II. tytułem wynagrodzenia za zmianę sposobu wykonywania służebności zasądził od powoda na rzecz pozwanej Anny S. kwotę 450 zł, a na rzecz pozwanej Kazimiery G. kwotę 875 zł,III. zasądził od powoda na rzecz pozwanych kwotę 1.500 zł tytułem kosztów urządzenia nowej drogi,IV. odstąpił od obciążenia pozwanych kosztami procesu.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym 4 lutego 1969 r. do Sądu Powiatowego w Oświęcimiu, skierowanym przeciwko pozwanym Władysławowi S., Annie S. i Kazimierze G., powódka Agnieszka W. domagała się zmiany sposobu wykonywania służebności gruntowej w ten sposób, aby ustanowić na rzecz położonej w P. działki nr 16/3, stanowiącej własność Władysława i Anny S., oraz na rzecz działki nr 163/5, stanowiącej własność Kazimiery G., służebność przechodu, przejazdu i przegonu bydła przez zachodni kraniec działki nr 162/3 i 163/1, stanowiących własność powódki, zamiast dotychczasowej takiej samej służebności, istniejącej na działce nr 16/1 stanowiącej własność powódki, przy czym koszt urządzenia nowej służebności poniesie powódka.Żądanie pozwu powódka uzasadniała tym, że dotychczasowa służebność prowadzi przez jej podwórze i że w związku z tym istniejąca sytuacja jest dla niej bardzo uciążliwa, pozwani bowiem nie zamykają w ogrodzeniu furtki, w następstwie czego ptactwo i zwierzęta wydostają się poza ogrodzenie i powodują szkody w zasiewach; ponadto pozwana Kazimiera G. przystąpiła do budowy domu mieszkalnego, przewozi przez podwórze powódki materiały budowlane i w wyniku tego nie tylko powódka ponosi dalsze straty, ale także nastąpiło w znacznym stopniu rozszerzenie służebności.Po dwukrotnym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy w Oświęcimiu wyrokiem z dnia 29 września 1970 r. uwzględnił powództwo zgodnie z żądaniem pozwu, przy czym dla parceli nr 16/3 stanowiącej własność Władysława i Anny S. ustanowił służebność wzdłuż północnego krańca działki nr 163/5, o szerokości 3 m, stanowiącej własność Kazimiery G., poczynając od działki nr 16/3 do zachodniego krańca działki nr 163/1.Na skutek rewizji Władysława i Anny S. oraz rewizji Kazimiery G. Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 3 marca 1971 r. zmienił wyrok Sądu Powiatowego w ten sposób, że powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki uznał za słuszne zarzuty rewizji pozwanych, że Sąd Powiatowy naruszył prawo materialne przez błędną wykładnię art. 291 k.c., i stwierdził, iż gdyby nawet podzielić argumentację Sądu I instancji o powstaniu po ustanowieniu służebności gruntowej ważnej potrzeby gospodarczej, uzasadniającej zmianę sposobu jej wykonywania, to jednak obciążenie działki siedliskowej pozwanej Kazimiery G. 1 kat. 163/5, jako działki władnącej, nową służebnością, w celu zmiany sposobu wykonywania służebności na działce powódki, sprzeciwia się przepisowi art. 291 k.c., żądana bowiem zmiana przyniosłaby niewspółmierny uszczerbek dla działki władnącej pozwanej Kazimiery G.Od tego wyroku Prokurator Generalny PRL wniósł przed upływem sześciomiesięcznego terminu rewizję nadzwyczajną w interesie Agnieszki W. na skutek jej podania, domagając się uchylenia tego wyroku i oddalenia rewizji pozwanych. Rewizja nadzwyczajna opiera się na podstawie rażącego naruszenia prawa: art. 290 § 3 i art. 291 k.c. oraz art. 233 § 1 i art. 390 § 1 k.p.c.Po wydaniu zaskarżonego wyroku zmarła powódka Agnieszka W., a następnie pozwany Władysław S. Wobec wykazanego następstwa prawnego Sąd Najwyższy podjął postępowanie z udziałem Józefa W. jako następcy prawnego Agnieszki W. i z udziałem Anny S. jako następcy prawnego Władysława S.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W związku z podstawą prawną rozstrzygnięcia, której Sąd Powiatowy upatruje w przepisach art. 291, 290 § 3 i 288 k.c., Są Wojewódzki tylko w przepisie art. 291 k.c., a rewizja nadzwyczajna w przepisie art. 290 § 3 w związku z art. 291 k.c., należy wyjaśnić na wstępie, że jeżeli potrzeba zmiany sposobu wykonywania służebności wywołana została podziałem nieruchomości władnącej albo nieruchomości obciążonej, to w takim wypadku ma zastosowanie przepis art. 290 § 3 k.c., natomiast jeżeli potrzeba zmiany sposobu wykonywania służebności (lub zmiany treści) wywołana została przyczynami natury gospodarczej nie wiążącymi się z podziałem nieruchomości władnącej czy obciążonej, to stosuje się przepis art. 291 k.c. Zakresy obu tych przepisów nie zachodzą na siebie, ponieważ hipoteza jednego z nich wyłącza możliwość zastosowania hipotezy drugiego; ustawa różnicuje je zupełnie wyraźnie, inaczej regulując przesłanki zmiany sposobu wykonywania służebności z powodu podziału nieruchomości władnącej albo obciążonej (art. 290 § 3) i przesłanki zmiany treści lub sposobu wykonywania służebności z powodu ważnej potrzeby gospodarczej powstałej po ustanowieniu służebności gruntowej (art. 291). Tak więc w pojęciu ważnej potrzeby gospodarczej w rozumieniu art. 291 k.c. nie mieści się potrzeba gospodarcza wywołana podziałem, o którym mowa w art. 290 § 3 k.c.Przechodząc do stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy stwierdzić, co następuje: Według niespornych twierdzeń stron usytuowanie nieruchomości obciążonej, składającej się z działek nr 163/1 i 162/3, i nieruchomości władnącej jest takie, że nieruchomość obciążona, przylegająca do szosy O.-Z., oddziela od tej drogi nieruchomość władnącą. Niesporne jest także i to, że nieruchomość władnąca stanowiła niegdyś jedną całość, która następnie wskutek zasiedzenia uległa podziałowi około 1960 r., czego wyrazem jest stwierdzenie przez Sąd Powiatowy w Oświęcimiu postanowieniem z dnia 10.IV.1969 r. zasiedzenia działki nr 163/5 na rzecz pozwanej G., a działki nr 16/3 i innych na rzecz jej rodziców - pozwanych S. Działka 16/3 stanowiła od bardzo dawna działkę siedliskową, co wynika ze znajdującego się w aktach planu sytuacyjnego z 1894 r., natomiast działka nr 163/5 była nie zabudowana; budowę domu rozpoczęła pozwana G. dopiero w ostatnich latach, co stanowiło m.in. jedną z przyczyn wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie.Z powyższego, ustalonego przez Sąd Powiatowy stanu faktycznego wynika, że do chwili podziału nieruchomości władnącej wskutek zasiedzenia służebność prowadząca przez środek podwórza gospodarstwa rolnego powodów używana była przez właścicieli jednej nieruchomości, natomiast po podziale dotychczasowa służebność zaspokaja interesy gospodarcze dwóch nieruchomości (art. 290 § 1 k.c.), co samo przez się poważnie zwiększa jej uciążliwość dla nieruchomości obciążonej, tym bardziej że na drugiej z tych nieruchomości, dotychczas stanowiącej nie zabudowaną część pierwszej, powstaje siedlisko.Wymaga rozważenia pytanie, czy taki stan, wywołany podziałem nieruchomości władnącej, uzasadnia wniosek, że podział ten spowodował potrzebę zmiany dotychczasowego sposobu wykonywania służebności.Otóż ustawa nie precyzuje w art. 290 § 3 k.c., kiedy podział nieruchomości władnącej albo nieruchomości obciążonej powoduje potrzebę zmiany sposobu wykonywania służebności, licząc się z nieskończonymi możliwościami rozmaitych stanów faktycznych i dlatego pozostawiając taką ocenę sądowi. Rzecz jasna, wspomniana potrzeba musi być wywołana przyczynami natury gospodarczej dotyczącymi bądź to zwiększenia użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części, bo to jest zasadniczym celem służebności (art. 285 § 2 k.c.), bądź to zmniejszenia utrudnienia korzystania z nieruchomości obciążonej, bo stopień tego utrudnienia stanowi jedno z kryteriów sposobu, w jaki służebność powinna być wykonywana (art. 288 k.c.). Wystarczy więc, ażeby podział nieruchomości władnącej powodował większe utrudnienie korzystania z nieruchomości obciążonej albo zmniejszał (ze względu na dotychczasowy sposób wykonywania służebności) użyteczność nieruchomości władnącej. Jeżeli można tego uniknąć przez zmianę sposobu wykonywania służebności, to zainteresowanym przysługuje roszczenie z art. 290 § 3 k.c.Przy ocenie żądania pozwu w niniejszej sprawie nie sposób pominąć tego, że dotychczasowy sposób wykonywania służebności polega na przechodzeniu i przejeżdżaniu przez pozwanych przez sam środek podwórza siedliska gospodarstwa rolnego powodów, co już samo przez się stanowi poważną uciążliwość. Z prawidłowych i w tym przedmiocie nie kwestionowanych ustaleń Sądu Powiatowego wynika, że wybudowanie domu przez pozwaną G. i gospodarcze usamodzielnienie się jej nieruchomości, stanowiącej dawniej tylko nie zabudowaną część nieruchomości władnącej, stwarza bez wątpienia dla nieruchomości obciążonej stan bardziej uciążliwy i uniemożliwia - jak to stwierdzili biegli - zarówno zgodne z zasadami prawidłowej gospodarki korzystanie z siedliska, jak i modernizację tego siedliska. W tych więc warunkach Sąd Wojewódzki z rażącym naruszeniem art. 291 k.c. uznał, że ustalony przez Sąd Powiatowy stan faktyczny sprawy nie uzasadnia zmiany sposobu wykonywania służebności na podstawie art. 290 § 3 k.c. Tym samym bez naruszenia art. 291 k.c. i art. 290 § 1 k.p.c. Sąd Wojewódzki nie mógł zmienić wyroku Sądu Powiatowego i oddalić powództwa. W tym więc zakresie zarzuty rewizji nadzwyczajnej okazały się uzasadnione.Błędny jest jednak pogląd reprezentowany zarówno przez Sąd Powiatowy, jak i przez rewizję nadzwyczajną, że właściciel nieruchomości obciążonej, uprawniony wskutek podziału nieruchomości władnącej do żądania zmiany sposobu wykonywania służebności, może domagać się nie tylko przesunięcia drogi służebnej, przebiegającej przez jego nieruchomość, w inne miejsce, na tej samej nieruchomości obciążonej, ale także ustanowienia drogi koniecznej na nieruchomości władnącej powstałej z jej podziału, łączącej jedną z powstałych z podziału nieruchomości, poprzez drugą, z przebiegającym po nieruchomości obciążonej odcinkiem drogi, po której przez tę ostatnią nieruchomość służebność jest wykonywana. Sąd, rozpatrując sprawę o zmianę sposobu wykonywania służebności (art. 290 § 3 k.c.), nie może bez zgody wszystkich stron obciążyć służebnością innej nieruchomości niż obciążona; oznaczałoby to więcej niż zmianę sposobu wykonywania służebności, a w niektórych wypadkach nawet i zniesienie służebności. Do takiego zaś wyniku nie upoważnia wykładnia art. 290 § 3 k.c., chyba że służebność gruntowa przechodu, przejazdu i przegonu obciąża kilka nieruchomości, z których jedna ulega podziałowi.W takim wypadku powstaje sytuacja podobna do tej, którą zajmował się Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20.III.1969 r. III CRN 464/68 (OSNCP 1969, z. 12, poz. 230).W niniejszej jednak sprawie taka wyjątkowa sytuacja nie zachodzi, wobec czego niedopuszczalne jest obciążenie służebnością drogi koniecznej (bo w istocie rzeczy jest to służebność drogi koniecznej) nieruchomości pozwanej Kazimiery G., składającej się z działki nr 163/5, na rzecz nieruchomości Anny S. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest zresztą zbędne z tego powodu, że stosownie do przepisu art. 290 § 1 k.c. w razie podziału nieruchomości władnącej służebność utrzymuje się w mocy na rzecz każdej z części utworzonych przez podział.Wydaje się ponadto, że w okolicznościach niniejszej sprawy rozstrzygnięcie takie byłoby zbędne również i z tej przyczyny, że pozwana Kazimiera G. oświadczyła, iż nie będzie czynić rodzicom przeszkód w dojazdach do drogi służebnej, tak jak dotychczas rodzice nie czynią jej przeszkód w przejazdach przez ich nieruchomość. Gdyby jednak było inaczej, właściciel nieruchomości 16/3 będzie mógł żądać ustanowienia służebności drogi koniecznej (art. 145 k.c.), która połączy jego nieruchomość z przysługującym jej odcinkiem drogi służebnej na nieruchomości obciążonej.Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną w części dotyczącej zmiany przebiegu służebności drogowej na nieruchomości obciążonej (art. 422 § 1 k.p.c.), a w pozostałej części rewizję nadzwyczajną, jako nieuzasadnioną, oddalił.