III CRN 51/78

SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 12 grudnia 1977 r. I Cr 1254/77 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się wydania mu mieszkania położonego w S. przy ul. (...), do którego nabył spółdzielcze prawo w następstwie umowy zamiany zawartej z pozwaną. Bezspornym w sporze jest, że strony dokonały zamiany mieszkań, tj. mieszkania powoda położonego w Ustce przy ul. (...) i mieszkania pozwanej położonego w S. przy ul. (...). Strony otrzymały przydział na zamienione mieszkanie i w dniu 2 maja 1977 r. protokolarnie oddano pozwanej mieszkanie położone w Ustce. Obie przeprowadzki ustalono na dzień 7 maja 1977 r. Po nabyciu formalnych uprawnień do zamiennych mieszkań pozwana zawiadomiła Spółdzielnię "Centrum" w Szczecinie, że rezygnuje z zamiany mieszkań i jednocześnie listem z dnia 3 kwietnia 1977 r. zawiadomiła o tym powoda, wyrażając gotowość pokrycia wszystkich strat, na jakie naraziła powoda. Pozwana złożyła oświadczenie, że umowa była zawarta pod warunkiem rozwiązującym, to znaczy że zastrzegła sobie odstąpienie od umowy, jeżeli przed efektywnym realizowaniem umowy, tj. przeprowadzką stron zostanie anulowane rozwiązanie z pozwaną umowy o pracę z zakładem, w którym była ona zatrudniona, a który uprzednio wypowiedział jej umowę o pracę. Ponieważ Zakład pracy cofnął wypowiedzenie, zamiana stała się nieaktualna.Sąd Rejonowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 29 września 1977 r. oddalił powództwo. Zdaniem tego Sądu mimo dokonania zamian pozwana w dalszym ciągu posiada przydział na mieszkanie w Szczecinie i dlatego po stronie powoda zachodzi brak legitymacji czynnej do żądania eksmisji.Sąd Wojewódzki zmienił zaskarżony wyrok i nakazał pozwanej Wandzie P. wydanie Waldemarowi K. mieszkania położonego w Szczecinie przy ul. (...). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wiodące znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma decyzja Zarządu Spółdzielni z dnia 14 kwietnia 1977 r. (k. 28 akt sprawy), mocą której zarząd Spółdzielni wykreślił z rejestru członków Wandę P. i przyjął w poczet swoich członków Waldemara K. z jednoczesnym przydzieleniem mu mieszkania przy ul. (...) w Szczecinie. Pozwana natomiast jest członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej "Kotwica" w Ustce i w dniu 2 maja 1977 r. uzyskała przydział mieszkania i dokonała protokolarnego przyjęcia mieszkania. Zawarta umowa zamiany bez jej wykonania daje powodowi na zasadzie art. 222 § 1 k.c. bezpośrednie uprawnienie do żądania wydania lokalu będącego przedmiotem zamiany, a zajmowanego dotychczas przez pozwaną.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w oparciu o rażącą obrazę art. 5, art. 89, art. 222 k.c. oraz art. 141 ustawy o spółdzielniach i ich związkach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Mieszkanie Wandy P. stanowiące przedmiot zamiany stanowi mieszkanie objęte wspólnością ustawową, zatem zamiana takiego mieszkania bez udziału drugiego małżonka lub jego zgody jest nieważna. Czynność zamiany mieszkania jest niewątpliwie czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym i dla jej ważności konieczna jest zgoda drugiego małżonka lub potwierdzenie tej umowy ex post przez niego. W sprawie nie zostało wyjaśnione, czy mąż Wandy P. występował w charakterze strony stosunku zamiany, oraz czy wyrażał zgodę na zamianę. Brak jest również dowodu na to, czy małżonkowie uzgodnili swoje stanowisko w kwestii zamiany, oraz w jaki sposób małżonek członek Spółdzielni miał je zaprezentować zarządowi Spółdzielni. To uchybienie samo przez się jest wystarczającą przyczyną do uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Brak wiadomości, że mąż pozwanej wyrażał zgodę, bądź okoliczność, że sama pozwana występowała jako strona umowy zamiany nie jest równoznaczna z nieważnością umowy. Doświadczenie życiowe wskazuje, że rozporządzenie mieszkaniem jest raczej uzgodnione między małżonkami. W związku z tym można domniemywać, iż mąż pozwanej wiedział o zamierzonej zamianie i aprobował ją. Dlatego okoliczności te powinny być dokładnie ustalone.W piśmiennictwie wyrażono pogląd, że w drodze wyjątku od zasady wyrażonej w art. 36 § 2 k.r.o. prawa obojga małżonków wobec Spółdzielni reprezentuje ten małżonek, do którego należy członkostwo. Dotyczy to zarówno czynności zwykłego zarządu, jak i czynności przekraczających taki zarząd. Małżonek będący członkiem Spółdzielni reprezentuje wobec niej prawa obojga małżonków, odnosi się to do czynności cywilnoprawnych, takich jak np. wyrażenie zgody na zamianę mieszkania. Pogląd ten nie pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, gdyż stosunek zamiany dokonuje się nie pomiędzy Spółdzielnią a jej członkiem, lecz osobami, które są bezpośrednio stronami zamiany. Mieszkanie stanowi jednak podstawowe centrum życia rodziny i rozporządzenie nim, jak to już wspomniano wyżej, stanowi niewątpliwie czynność przekraczającą zwykły zarząd. Dlatego do jej ważności, o ile mieszkanie jest objęte wspólnością ustawową, potrzebna jest zgoda drugiego małżonka, mimo że stosownie do art. 138 pr. spółdz. członkostwo w spółdzielni, z którym związane jest prawo do lokalu, może należeć tylko do jednego z małżonków. Okoliczność, że ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie zna członkostwa łącznego nie może zwolnić małżonków od obowiązku współdziałania w istotnych sprawach rodziny, a więc od uzgodnienia między nimi stanowiska w przedmiocie dokonania zamiany i jej zgłoszenia do Spółdzielni przez małżonka będącego członkiem. Prawo, niezależnie od tego co jest przedmiotem jego regulacji, powinno być spójne, a wówczas gdy dotyczy ono interesów rodziny powinno uwzględniać naczelną zasadę kodeksu rodzinnego jaką jest dobro rodziny. Nie da się pogodzić z zasadą dobra rodziny pominięcie uprawnień wynikających z treści art. 36 k.r.o. współmałżonka nie będącego członkiem spółdzielni do wyrażenia zgody na zamianę mieszkania. Należy także mieć na względzie treść art. 138 pr. spółdz. Według pierwszego zdania tego przepisu prawo do lokalu, o ile stanowi ono przedmiot wspólnego majątku małżonków, należy do obojga małżonków, lecz członkostwo w spółdzielni może należeć tylko do jednego z nich.Z tego płynie wniosek, że na odcinku nas interesującym unormowanie zawarte w prawie spółdzielczym nie stanowi wyjątku od zasad określonych w art. 36 i art. 37 k.r.o.Mając powyższe na uwadze, przy zastosowaniu art. 422 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.