III CRN 70/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Dąbrowski.Sędziowie SN: G. Bieniek (spraw.), H. Ciepła.Protokolant: E. Krentzel.Prokurator: J. Szewczyk.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 20 marca 1991 r. na rozprawie sprawy z wniosku Lidii S. i Zbigniewa S. z udziałem Henryka I. o zezwolenie na kupno nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego RN od postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 11 grudnia 1990 r. postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i oddalić wniosek.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 11 XII 1990 r. Sąd Rejonowy w T. zezwolił L.S. i Z.S. na zakup po 1/2 części nieruchomości obj. whl. 185 gm. Kat. T. obręb 228 składającej się z działki nr 83 o obszarze 1.073 m2, której częścią składową jest budynek mieszkalny - użytkowy z dwiema oficynami, znajdującymi się przy ul. L., murowany, częściowo podpiwniczony, piętrowy, za cenę nie niższą od kwoty 277.570.000 zł, którą to należność należy wpłacić do depozytu sądowego na rzecz H.I. W tymże postanowieniu Sąd Rejonowy ustanowił dla ochrony praw H.I. kuratora w osobie A.F. i upoważnił ją do złożenia oświadczenia woli w PBN imieniem H.I. - przenoszącego własność opisanej wyżej nieruchomości.Postanowienie to, uprawomocniło się, bez zaskarżenia, w zwykłym toku instancji i nie zawiera uzasadnienia. Zaskarżył je rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny, zarzucając rażące naruszenie art. 143-144 i 510 kpc, art. 184 § 1 krio oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazując na powyższe, wniósł o jego uchylenie i oddalenie wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest oczywiście uzasadniona. Zaskarżone postanowienie, istotnie, zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa z następujących względów:Po pierwsze, istota merytorycznego orzeczenia Sądu Rejonowego, w którym zezwolił wnioskodawcom na zakup nieruchomości będącej własnością H.I. i upoważnił kuratora do złożenia oświadczenia woli w imieniu właściciela przenoszącego własność tej nieruchomości, sprowadza się do przymusowego jej wykupu. Tymczasem, ani z treści wniosku, ani z protokołu rozprawy nie wynika, aby między wnioskodawcami a właścicielem nieruchomości zachodził jakikolwiek stosunek materialnoprawny, z którego mogłoby wynikać, aby na właścicielu nieruchomości spoczywał prawny obowiązek przeniesienia własności na rzecz wnioskodawców (np. zawarcie umowy przedwstępnej w formie notarialnej - art. 390 § 2 kc). Jedynie w tej sytuacji osoby uprawnione mogłyby - na podstawie art. 64 kc i 1047 kpc - żądać wydania orzeczenia sądowego stwierdzającego obowiązek danej osoby do złożenia określonego oświadczenia woli. Wnioskodawcy nawet nie wskazują tytułu prawnego, z którego wynikałby taki obowiązek dla właściciela nieruchomości. Twierdzą jedynie, że budynek znajdujący się na nieruchomości będzie systematycznie ulegał niszczeniu bez przeprowadzenia remontów i z tego względu chcą go kupić. Wnioskodawcy mogą oczywiście mieć wolę dokonania zakupu tej nieruchomości, wszakże do zrealizowania tego zamiaru niezbędna jest wola sprzedaży tej nieruchomości przez właściciela. Jest to podstawowa reguła obrotu cywilnoprawnego. Braku woli właściciela sprzedaży rzeczy nie sposób zastąpić orzeczeniem sądu, które w istocie przymuszałoby go do przeniesienia własności. Już z tego względu niedopuszczalne było upoważnienie kuratora, aby w imieniu nieobecnego właściciela nieruchomości złożył oświadczenie woli o przeniesieniu własności tej nieruchomości na rzecz wnioskodawców.Po wtóre, orzeczenie Sądu Rejonowego zezwalające wnioskodawcom na zakup nieruchomości jest oczywiście błędne i pozbawione jakiejkolwiek podstawy prawnej. Wnioskodawcy - jako osoby mające pełną zdolność do czynności prawnych, mogą dokonywać ich samodzielnie i żadna zgoda sądu nie jest tu potrzebna.Po trzecie, także sposób ustanowienia kuratora pozostaje w rażącej sprzeczności z obowiązującymi tu przepisami. Jeśli uznać, że jest to kurator procesowy (art. 143, 144 i 510 § 2 kpc), to jego ustanowienie nastąpiło bez uprawdopodobnienia przez wnioskodawców, że miejsce pobytu osoby, którą kurator ma zastępować, nie jest znane. Nie dokonano też obowiązujących ogłoszeń. Zresztą ustanowienie kuratora nastąpiło po zamknięciu rozprawy, w orzeczeniu kończącym postępowanie. Oznacza to, że w istocie do chwili wydania merytorycznego orzeczenia kurator w ogóle nie był ustanowiony, a tym samym w ogóle nie mógł reprezentować nieznanego z miejsca pobytu właściciela nieruchomości. Tym samym właściciel nieruchomości był pozbawiony możności obrony swych praw, co skutkuje nieważność postępowania (art. 369 pkt 5 kpc).Po czwarte, kurator procesowy jest uprawniony do podejmowania - w imieniu, osoby, którą zastępuje - jedynie czynności procesowych. Nie może zaś składać oświadczeń materialnoprawnych (np. oświadczenia o przeniesieniu własności rzeczy).Po piąte, jeżeli ustanowiony w sprawie kurator miał pełnić - po zakończeniu sprawy - rolę kuratora prawa materialnego, to wówczas - zgodnie z art. 184 § 1 kro - kuratora ustanawia się dla ochrony praw osoby nieobecnej. W niniejszej sprawie ustanowienie kuratora nastąpiło nie w celu ochrony praw nieobecnego właściciela, lecz w celu zbycia jego prawa, a więc kuratora ustanowiono w istocie w interesie wnioskodawców. Pozostaje to w rażącej sprzeczności z art. 184 § 1 kro.Reasumując, zaskarżone orzeczenie zapadło z rażącym naruszeniem przepisów prawa. Skoro zaś brak jakichkolwiek podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku, to podlegał on oddaleniu.