III CRN 73/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Kazimierza W. o wpis do księgi wieczystej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kaliszu z dnia 23 września 1980 r.postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Państwowego Biura Notarialnego w Pleszewie z dnia 11 marca 1980 r. i przekazać sprawę temu Państwowemu Biuru Notarialnemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 9.II.1980 r., sporządzoną przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w P., Stanisław W. gospodarstwo rolne, szczegółowo określone w punkcie 3 umowy, stanowiące przedmiot ustawowej wspólności majątkowej jego i jego żony Leokadii W., przekazał swemu synowi Kazimierzowi W. oraz jego żonie Lucynie W. Powołując się na tę umowę, Kazimierz W. wystąpił do Państwowego Biura Notarialnego w P. z wnioskiem o ujawnienie prawa własności jego i jego żony Lucyny W. w księdze wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości wchodzącej w skład przekazanego gospodarstwa.Państwowe Biuro Notarialne postanowieniem z dnia 11.III.1980 r. odmówiło wnioskowi, a Sąd Wojewódzki w Kaliszu postanowieniem z dnia 23.IX.1980 r. oddalił rewizję wnioskodawcy od postanowienia tego Biura, podzielając pogląd, wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że wnioskodawca nie może żądać wpisania w księdze wieczystej tytułu własności na rzecz jego i jego żony, skoro nie wykazał odpowiednim dokumentem następstwa swego i swojej żony w prawa Leokadii W., ujawnionej w księdze wieczystej wraz z mężem Stanisławem W. w dziale II tej księgi na prawach wspólności ustawowej.W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej w ciągu 6-miesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., opartej zaś na podstawie rażącego naruszenia art. 387 k.p.c. w związku z art. 44 i 52 ust. 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie wyżej wymienionych postanowień Sądu Wojewódzkiego oraz Państwowego Biura Notarialnego i o przekazanie sprawy Państwowemu Biuru Notarialnemu w Pleszewie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według ogólnej zasady, wyrażonej w art. 36 k.r.o., do dokonania przez jednego z małżonków czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, w tym także do czynności, której przedmiotem jest zbycie własności nieruchomości wchodzącej w skład majątku objętego wspólnością ustawową, potrzebna jest zgoda drugiego małżonka, wyrażona w formie wymaganej dla danej czynności prawnej. Jeżeli czynność prawna, w szczególności umowa zbycia, została dokonana przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego z nich, jej ważność zależałaby od potwierdzenia tego drugiego małżonka (art. 37 k.r.o.). Gdyby więc w niniejszej sprawie miały zastosowanie wyłącznie wyżej wymienione przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stanowisko zajęte w obu zaskarżonych rewizją nadzwyczajną postanowieniach byłoby słuszne, wpis prawa własności nabywców nie mógłby być bowiem dokonany do chwili przedłożenia odpowiedniego dokumentu, obejmującego zgodę drugiego małżonka na rozporządzenie nieruchomością albo potwierdzenie przez niego umowy.W rozpatrywanej sprawie chodzi jednak o ujawnienie w księdze wieczystej stanu własności wynikającego ze sporządzonej przez naczelnika gminy umowy przekazania gospodarstwa, rolnego następcy w trybie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Do takiej zaś umowy mają wprawdzie zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednakże z wyjątkami wynikającymi z przepisów cytowanej ustawy z dnia 27 października 1977 r. Wyjątek taki przewidziany jest w szczególności w art. 44 tej ustawy. Z dosłownej, wyraźnej i nie budzącej wątpliwości interpretacyjnych treści tego artykułu wynika, że przekazanie przez jednego z małżonków gospodarstwa rolnego następcy (a także Państwu) nie wymaga zgody drugiego małżonka w trzech wypadkach, a minanowicie:1) jeżeli ma on prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie omawianej ustawy lub innych przepisów, albo2) jeżeli praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła dla tego małżonka głównego źródła utrzymania, albo3) jeżeli gospodarstwo rolne wykazuje niski poziom produkcji rolnej w rozumieniu przepisów szczególnych.Jeżeli po stronie drugiego małżonka nie zachodzi żadna z tych przesłanek, do zgody tego małżonka na przekazanie gospodarstwa rolnego następcy oraz do potwierdzenia umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy mają zastosowanie wyżej przytoczone ogólne zasady prawa rodzinnego.W związku z tym, że według art. 75 ust. 1 pkt 3 ustawy rolnik może przenieść na następcę nie tylko prawo własności gospodarstwa rolnego, lecz także posiadanie gospodarstwa, do którego nie przysługiwał mu tytuł własności, należy wyjaśnić, że za nieuzasadniony należy uznać pogląd, według którego przepisy art. 44 ustawy miałyby się odnosić wyłącznie do sytuacji, gdy jeden z małżonków przekazuje następcy tylko posiadanie gospodarstwa rolnego, nie dotyczyłoby zaś przekazania prawa własności takiego gospodarstwa. Możliwość przyjęcia takiej wykładni nie wchodzi w rachubę już choćby dlatego, że omawiany artykuł dotyczy przekazania gospodarstwa rolnego zarówno następcy, jak i Państwu, z treści zaś art. 75 ust. 1 pkt 4 ustawy wynika, że przekazanie Państwu obejmuje przeniesienie "posiadania oraz własności". Państwu więc nie może być przekazane gospodarstwo rolne, stanowiące jedynie przedmiot posiadania rolnika bez przysługującego mu tytułu własności.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że umowa przekazania przez jednego tylko z małżonków następcy gospodarstwa rolnego, objętego małżeńską wspólnością ustawową, sporządzona przez naczelnika gminy w trybie art. 52 ust. 1 cytowanej ustawy, przenosi na następcę własność tego gospodarstwa także w razie braku zgody drugiego małżonka, jeżeli zachodzi jedna z trzech przesłanek uchylających - w myśl art. 44 tej ustawy - wymaganie zgody tego małżonka. W takim wypadku do wpisu w księdze wieczystej prawa własności nabywcy nie jest potrzebne przedstawienie dokumentu obejmującego potwierdzenie umowy przez drugiego małżonka.W przytoczonych wyżej warunkach umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy stwarza nowy stan własności, podlegający ujawnieniu w księdze wieczystej - na wniosek rolnika - stosownie do dyspozycji art. 52 ust. 3 ustawy.Inaczej jest wtedy, gdy drugi małżonek nie wyraził zgody na przekazanie gospodarstwa rolnego następcy przy braku przesłanek przewidzianych w art. 44 ustawy. W takim wypadku do ujawnienia w księdze wieczystej prawa własności następcy niezbędne jest przedłożenie dokumentu, zawierającego potwierdzenie - w myśl art. 37 § 1 k.r.o. - umowy przez tego drugiego małżonka.Unormowanie przewidziane w omawianym art. 44 ustawy weszło w życie w czasie obowiązywania prawa o księgach wieczystych z 11 października 1946 r. i stworzyło sytuację nową, stąd też powstają pewne trudności w stosowaniu przepisów tego prawa przy wpisie prawa własności nabywcy. Wobec tego, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy nie przesądza jeszcze o istnieniu przesłanek, które w myśl art. 44 ustawy czynią bezprzedmiotowym wymaganie zgody drugiego małżonka, z drugiej zaś strony przepisy art. 27 i 45 prawa o księgach wieczystych zawierają wymaganie, aby następstwo w prawa osoby, wpisanej jako właściciel, było wykazane odpowiednimi dokumentami, należy uznać, że wspominane trudności mogą być usunięte przez zastosowanie następującej praktyki: W wypadku zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy przez jednego tylko z małżonków bez zgody drugiego małżonka wnioskodawca powinien obok wniosku o wpis nowego stanu własności przedłożyć nie tylko umowę, lecz także albo jej potwierdzenie przez drugiego małżonka, albo zaświadczenie właściwego organu, stwierdzające istnienie jednej z przesłanek przewidzianych w art. 44 ustawy, co czyni zbędnym wymaganie zgody drugiego małżonka, a tym samym wymaganie potwierdzenia przez niego umowy. Do uzupełnienia w tym zakresie wniosku o wpis ma zastosowanie przepis art. 46 prawa o księgach wieczystych.Dokonanie wpisu na podstawie wskazanych wyżej dokumentów nie pozbawia drugiego małżonka, co do którego w rzeczywistości nie zachodziły przesłanki przewidziane w art. 44 ustawy z dnia 27 października 1977 r., możliwości obrony swych praw, naruszanych umową zawartą bez jego zgody, a w szczególności domaganie się uznania tej umowy z tego powodu za nieważną.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, uznając rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną, na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.