III CZ 353/23

III CZ 353/23 POSTANOWIENIE 14 lutego 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Piotr Telusiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 lutego 2024 r. w Warszawie zażalenia J. Ł. na postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu z 15 września 2023 r., II Ca 312/22 (WSC 5/23), w sprawie z wniosku M. Ł. z udziałem J. Ł. o podział majątku wspólnego, 1. odrzuca zażalenie na punkt pierwszy zaskarżonego postanowienia; 2. oddala zażalenie w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE Postanowieniem z 15 września 2023 r. Sąd Okręgowy w Opolu ustalił wartość przedmiotu zaskarżenia ze skargi uczestnika od postanowienia tego Sądu z 4 listopada 2022 r. w sprawie o podział majątku wspólnego na kwotę 94.332,45 zł (punkt 1) oraz odrzucił skargę kasacyjną ze względu na nieprzekroczenie progu 150.000 zł, stosownie do art. 5191 § 2 k.p.c. (punkt 2). Zdaniem Sądu Okręgowego w realiach sprawy zakres zaskarżenia jaki wskazał skarżący uczestnik postępowania w apelacji i w skardze kasacyjnej nie odpowiada wartości całego dzielonego majątku, czy też wartości całego jego udziału, lecz wartości konkretnego żądania (interesu), która w skardze kasacyjnej III CZ 353/23 2 ogranicza się faktycznie do kwoty 94.332,45 zł. Skoro prawomocnym w tej części rozstrzygnięciem została już zasądzona od wnioskodawczyni na rzecz skarżącego spłata w wysokości 58.025,08 zł, uczestnik może domagać się w swoim roszczeniu, niezależnie od zakresu przedstawianych zarzutów, wielkości brakującej do żądanej pierwotnie kwoty 152.357,53 zł, a więc 94.332,45 zł. Sąd Okręgowy nadmienił również, że uczestnik postępowania już w apelacji, kwestionując ustalony skład majątku wspólnego (pkt I) i ustalenie nierównych udziałów (pkt II), domagał się uchylenia ww. pkt I i II oraz zmiany zaskarżonego postanowienia przez zwiększenie należnej mu spłaty z kwoty zasądzonych ww. orzeczeniem 89.115,38 zł do 152.357,53 zł i oznaczył w tym zwykłym środku odwoławczym wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 63.243 zł, jako różnicę między kwotą zasądzoną, a dochodzoną wówczas. Nie domagał się natomiast wówczas ustalenia, że wartość przedmiotu zaskarżenia powinna odzwierciedlać całą wartość jego udziału, czyli 152.357,53 zł, bo takiej spłaty oczekiwał od wnioskodawczyni. W zażaleniu na powyższe postanowienie uczestnik zaskarżył je w całości i zarzucił naruszenie art. 5191 § 2 i art. 3986 w zw. z art. 25 § 1 k.p.c., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i na skutek sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia błędne ustalenie tej kwoty na potrzeby określenia przesłanek dla dopuszczalności skargi kasacyjnej, która w istocie wynosi 152.358 zł. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Postanowienie ustalające wartość przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego nie podlega zaskarżeniu zażaleniem do Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 3941 § 1 i 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia a także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Również na gruncie art. 3941 § 2 k.p.c., przed jego uchyleniem ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 z późn. III CZ 353/23 3 zm.), zaskarżeniu zażaleniem do Sądu Najwyższego nie podlegało postanowienie o ustaleniu wartości przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 maja 2014 r., II CZ 16/14, niepubl.). Może być ono nadal skutecznie kwestionowane w zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej, jeżeli miało wpływ na rozstrzygnięcie zawarte w tym postanowieniu i podlega badaniu na podstawie art. 380 w związku z art. 39821 i art. 3943 § 3 k.p.c. Zażalenie w części, w jakiej skierowane jest przeciwko punktowi 1. postanowienia, w którym ustalono wartość przedmiotu zaskarżenia, jako niedopuszczalne, podlegało zatem odrzuceniu. Skarżący nie zawarł w zażaleniu wniosku o dokonanie w trybie art. 380 k.p.c. kontroli orzeczenia o ustaleniu wartości przedmiotu zaskarżenia, choć niewątpliwie kwestionował jego prawidłowość i wywodził z niej skutek w postaci odrzucenia skargi kasacyjnej a także wnosił o jego uchylenie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że gdy w sprawie występuje profesjonalny pełnomocnik wniosek powinien być jednoznacznie sformułowany, gdyż nie ma podstaw do przypisywania pismom przez niego wnoszonym treści wprost w nich nie wyrażonych (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 26 października 2016 r., III CZ 39/16, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2013 r., III CZ 27/13, niepubl.). Nawet przy przyjęciu, że skarżący złożył skutecznie dorozumiany wniosek na podstawie art. 380 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 września 2020 r., I CZ 7/20, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z 9 listopada 2016 r., II CZ 112/16, niepubl.), zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z ugruntowanym w judykaturze poglądem w tak zwanych sprawach działowych wartość przedmiotu zaskarżenia ustalać należy z uwzględnieniem wartości konkretnego interesu (roszczenia, żądania) lub składnika majątkowego, którego dotyczy środek zaskarżenia. Określenie wartości przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną na kwotę wyższą od wskazanej w apelacji nie jest co do zasady dopuszczalne. Wyjątki od tej reguły dotyczą m.in. spraw o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej i występują chociażby w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji równolegle rozpoznawał apelację innego uczestnika postępowania i wydał orzeczenie reformatoryjne, gdy uczestnik podważa zasadę III CZ 353/23 4 podziału, objęcie lub nieobjęcie orzeczeniem poszczególnych rzeczy lub praw albo rozliczenie nakładów, długów lub darowizn, następstw posiadania bądź gdy wobec upływu czasu znacząco zmieniła się wartość masy majątkowej i podlegała ona przeszacowaniu. W takich też wypadkach wartość przedmiotu zaskarżenia może być wyższa niż wartość jego udziału. Przez zasadę podziału należy przy tym rozumieć sytuację, gdy kwestionuje się fakt i podstawę uznania danego składnika majątku za wspólny (wówczas uwzględnia się jego wartość) bądź dopuszczalność podziału z uwagi na zakazy bądź ograniczenia istniejące w tym zakresie, a wynikające z ustawy lub umowy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 października 2016 r., IV CSK 135/16, niepubl.). W przypadku gdy skarżący podważa wysokość udziałów w majątku wspólnym, wartością jego interesu majątkowego jest różnica między wartością jego udziału w tym majątku w wysokości ustalonej w zaskarżonym orzeczeniu, a jego wartością w wysokości odpowiadającej jego żądaniu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2018 r., I CZ 92/18, niepubl. i powołane w nim judykaty). Z akt sprawy wynika, że postanowieniem z 6 grudnia 2021 r. Sąd Rejonowy w Opolu: 1. w punkcie I. ustalił, że w skład majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między wnioskodawczynią i uczestnikiem wchodzą opisany bliżej samochód osobowy o wartości 4.000 zł (podpunkt 1) oraz 453,595 oznaczonych jednostek uczestnictwa zgromadzonych przez wnioskodawczynię na wskazanym w sentencji koncie o wartości 10.972,46 zł (podpunkt 2); 2. w punkcie II. ustalił, że udział wnioskodawczyni w majątku wspólnym wynosi 60 %, a uczestnika postępowania 40 %; 3. w punkcie III. dokonał podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami w ten sposób, że prawa majątkowe, opisane w punkcie I.1. i I.2. postanowienia przyznał na wyłączną własność wnioskodawczyni; 4. w punkcie IV. zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 89.115,39 zł tytułem rozliczenia należnych wnioskodawczyni i uczestnikowi postępowania udziałów w majątku wspólnym - płatną w 3 równych ratach po III CZ 353/23 5 29.705,13 zł, przy czym pierwsza rata płatna w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia, druga w terminie 12 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia, a trzecia w terminie 18 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia; 5. w punkcie V. zasądził od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawczyni 500 zł tytułem zwrotu połowy opłaty sądowej od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami 6. w punkcie VI. zniósł wzajemnie pomiędzy wnioskodawczynią i uczestnikiem koszty zastępstwa prawnego; 7. w punkcie VII. zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 143,44 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez uczestnika na poczet opinii biegłego sądowego 8. w punkcie VIII. nakazał wnioskodawczyni, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Opolu 856,56 zł tytułem wydatków poniesionych tymczasowo z budżetu Skarbu Państwa na poczet opinii biegłego sądowego. Apelację od powyższego postanowienia wniosły obie strony. Wnioskodawczyni wskazała, że zaskarża postanowienie w całości, zarzuty apelacyjne skierowała przeciwko ustaleniu nierównych udziałów w proporcji 60% i 40 % i domagała się ustalenia tych udziałów w proporcji 80% wnioskodawczyni i 20 % uczestnik oraz obniżenia należnej uczestnikowi spłaty z zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji kwoty 89.115,39 zł do kwoty 26.935,32 zł, płatnej w 3 równych ratach co 6 miesięcy każda. Wartość przedmiotu zaskarżenia (62.180 zł) oznaczyła na podstawie różnicy powyższych kwot. Uczestnik wskazał w apelacji, że posługuje się w niej oznaczeniem (numeracją) oryginalnym sentencji orzeczenia, chociaż jego zdaniem doszło w niej do edytorskiej pomyłki. Wnosił o uchylenie punktu I. (II); zmianę punktu III (IV) poprzez zastąpienie kwoty 89.115,39 zł kwotą 152.357,53 zł i ustalenie terminu spłaty w ten sposób, aby nastąpił on w dwóch równych półrocznych ratach; uchylenie punktu II (V) oraz zmianę punktu III (VI) poprzez zastąpienie orzeczonej III CZ 353/23 6 treści przez „poniesienie przez strony kosztów postępowania w zakresie przez nie poniesionym. Ewentualnie domagał się uchylenia postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Z powyższego wynika, że postanowienie Sądu pierwszej instancji zostało przez uczestnika zaskarżone w punktach II, IV, V oraz VI. Wbrew stwierdzeniu Sądu Okręgowego uczestnik nie kwestionował składu ustalonego majątku wspólnego stron ani jego wartości, co wynika zarówno z oznaczonego w apelacji zakresu zaskarżenia, jak również z jej treści. Kwestionował natomiast ustalenie nierównych udziałów w tym majątku (punkt II) oraz rozliczenie stron związane z ustaleniem nierównych udziałów a także rozliczeniem nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty wnioskodawczyni (punkt IV). W uwzględnieniu apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy w Opolu postanowieniem z 4 listopada 2022 r. zmienił zaskarżone postanowienie w punktach II i IV w ten sposób, że ustalił, że udział wnioskodawczyni w majątku wspólnym wynosi 70 %, a uczestnika 30 % oraz zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwotę 58.025,08 zł płatną w dwóch równych ratach po 29.012,54 zł, przy czym pierwsza rata płatna w terminie 14-tu dni od prawomocności postanowienia, druga rata w terminie 6-ciu miesięcy od prawomocności postanowienia (punkt 1). Oddalił apelację wnioskodawczyni w pozostałym zakresie (punkt 2) oraz oddalił apelację uczestnika (punkt 3) oraz zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 3.700 zł tytułem zwrotu kosztów w postępowania apelacyjnego, w tym kwotę 2.700 zł zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 4). W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania oznaczył wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 152.358 zł. Zakresem zaskarżenia objął punkty 1, 3 i 4 sentencji postanowienia z 4 listopada 2022 r. Na uzasadnienie oznaczonej w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia podał w niej, że jako wartość przedmiotu zaskarżenia określa sumę wartości przysługującego mu udziału w majątku wspólnym oraz połowy nakładu, który poczyniony został z majątku wspólnego na majątek osobisty. III CZ 353/23 7 W piśmie z 22 sierpnia 2023 r. wyjaśniając zaś, na wezwanie Sądu Okręgowego, oznaczoną wartość przedmiotu zaskarżenia podał, że wskazana wartość stanowi kwotę, która powinna zostać przyznana uczestnikowi postępowania i stanowi wartość interesu (żądania) uczestnika postępowania w postępowaniu o podział majątku wspólnego i „jest to wartość udziału uczestnika w majątku wspólnym”. Argumentacja skarżącego dotycząca podanej przez niego wartości przedmiotu zaskarżenia nie jest konsekwentna. Z jednej strony wskazuje on bowiem, że wskazana wartość przedmiotu zaskarżenia (152.358 zł w zaokrągleniu z kwoty 152.357,53 zł) odpowiada wartości jego udziału w majątku wspólnym z drugiej zaś, że jest to kwota nie tylko przysługującego mu udziału w majątku wspólnym, ale również połowy nakładu, który poczyniony został z majątku wspólnego na majątek osobisty. Wskazana przez skarżącego wartość odpowiada przy tym całej podanej przez niego w apelacji kwocie, która jego zdaniem powinna zostać zasądzona na jego rzecz od wnioskodawczyni a obejmującej zarówno wartość przysługującego mu udziału w majątku wspólnym, jak i połowy nakładu z majątku wspólnego na majątek osobisty i uwzględnionej wówczas przez Sąd pierwszej instancji do wysokości 89.115,39 zł; nie może zatem odpowiadać wartości udziału skarżącego w majątku wspólnym. Skarżący słusznie natomiast wskazuje, że wartość przedmiotu zaskarżenia ze skargi kasacyjnej mogła w przedmiotowej sprawie przewyższać podaną przez niego w apelacji wartość przedmiotu zaskarżenia. Argument ten nie uzasadnia jednak w okolicznościach sprawy ustalenia tej wartości w wysokości postulowanej przez skarżącego. Obniżenie w zaskarżonym orzeczeniu, na skutek uwzględnienia apelacji wnioskodawczyni, zasądzonej na rzecz uczestnika kwoty, nie oznacza, że również wartość odpowiadająca części, w jakiej Sąd Okręgowy nie obniżył zasądzonej na rzecz skarżącego kwoty (58.025,08 zł), wyraża jego interes majątkowy, determinujący wartość przedmiotu zaskarżenia orzeczenia skargą kasacyjną. Wartości przedmiotu zaskarżenia w podanej przez skarżącego wysokości nie uzasadnia również podniesiona przez niego okoliczność kwestionowania w toku III CZ 353/23 8 postępowania nie tylko wysokości ustalonych w sprawie rat - będąca pochodną podważania przez uczestnika ustalenia nierównych udziałów oraz wysokości nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty wnioskodawczyni - ale również ich ilości i terminu płatności. Poza ogólnym stwierdzeniem przez skarżącego, że okoliczność kwestionowania przez niego terminów płatności powinna znaleźć odzwierciedlenie w wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej, nie zaoferował jakiejkolwiek argumentacji, która mogłaby przekonywać za tym, że wartość przedmiotu zaskarżenia powinna z tego powodu - obok uwzględnionej przez Sąd Okręgowy różnicy pomiędzy kwotą żądaną przez skarżącego a kwotą przyznaną na jego rzecz w zaskarżonym skargą kasacyjną orzeczeniu - odpowiadać również całości lub jakiejkolwiek części wartości uwzględnionych żądań skarżącego, do której to wartości skarżący odwołuje się w zażaleniu, podobnie jak czynił to w skardze kasacyjnej i piśmie z 22 sierpnia 2023 r. Dla uzasadnienia postulowanej wartości przedmiotu zaskarżenia bezpodstawnie skarżący odwołuje się w zażaleniu do aktualnej wartości mieszkania uczestniczki. Stwierdzenie, że źródłem interesu uczestnika jest aktualna wartość mieszkania należącego do uczestniczki, czy też „cena poszczególnych składników każdego z majątków stron” i z tego wywodzenie podanej wartości przedmiotu zaskarżenia nie przystaje do okoliczności przedmiotowej sprawy, zważywszy, że skarżący nie kwestionuje w skardze kasacyjnej przynależności poszczególnych składników do ustalonego w sprawie majątku wspólnego, ani jego wartości, ani też nie czynił tego w apelacji (podobnie jak wnioskodawczyni). Ponadto takiej - aktualnej - wartości majątku osobistego uczestniczki skarżący nawet nie podaje, nie wyjaśnia również w jaki sposób na skutek zmiany wartości mieszkania uczestniczki zmieniła się wysokość należnej mu zapłaty z tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty wnioskodawczyni, a przy tym w skardze kasacyjnej wprost odwoływał się do wartości tego mieszkania ustalonej w toku postępowania (310.500 zł) a nieprawidłowości w wysokości zasądzonej na jego rzecz kwoty nie upatrywał w ustalonej w sprawie wartości mieszkania uczestniczki, tylko w nieuwzględnieniu jako nakładu z majątku wspólnego na majątek osobisty uczestniczki również wartości umorzenia odsetek. Z akt sprawy nie wynika przy tym, aby wartość majątku osobistego wnioskodawczyni została ustalona w toku III CZ 353/23 9 postępowania apelacyjnego w innej wysokości niż w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, tj. kwocie 310.500 zł, do której w skardze odwołuje się sam uczestnik. Hipotetyczna możliwość zmiany wartości majątku osobistego wnioskodawczyni w przyszłości, tj. w toku ponownego rozpoznania sprawy przez sąd powszechny, w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej uczestnika - w razie jej dopuszczalności - pozostaje irrelewantna dla oznaczenia w niniejszej sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia z wywiedzionej już przez skarżącego skargi kasacyjnej. Dla dopuszczalności skargi kasacyjnej na podstawie art. 5191 § 2 k.p.c. decydująca jest bowiem rzeczywista wartość przedmiotu zaskarżenia a nie dowolna, niepewna i jedynie hipotetyczna wartość jaką przedmiot zaskarżenia może, choć nie musi, osiągnąć w przyszłości. Oczywistym jest przy tym, że interes majątkowy uczestnika wyznacza nie cała wartość nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty, tylko wartość odpowiadająca udziałowi w tej wartości jaki mógłby przypaść uczestnikowi. Twierdzenie skarżącego, że wartością przedmiotu zaskarżenia jest nie tylko wartość środków, których „nie dostał od wnioskodawczyni”, ale również ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, w żaden sposób nie podważa wartości przedmiotu zaskarżenia ustalonej w sprawie. Skoro w ustalonej wartości przedmiotu zaskarżenia uwzględniona została różnica pomiędzy kwotą zasądzoną na rzecz uczestnika (58.025,08 zł) a żądaną przez niego przy przyjęciu równych udziałów w majątku wspólnym (i zaliczeniu do nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty wartości odsetek), uwzględniony jest interes majątkowy skarżącego wynikający z kwestionowania wysokości ustalonych w sprawie udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym (zob. przywołane na wstępie postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2018 r., I CZ 92/18, niepubl.). Skarżący nie przytoczył również żadnych argumentów, dla których skierowanie skargi kasacyjnej przeciwko rozstrzygnięciu o kosztach postępowania apelacyjnego winno mieć wpływ na wysokość ustalonej w sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 25 lipca 2023 r., III CZP 154/22, Biul. SN - IC 2023 nr 7-8). III CZ 353/23 10 Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 397 § 11 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. odrzucił niedopuszczalne zażalenie na punkt pierwszy zaskarżonego orzeczenia, zaś na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c., oddalił zażalenie w pozostałym zakresie. [ał] [SOP]