III CZP 10/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj. Sędziowie SN: B. Bladowski, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ryszarda W. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń IV Inspektorat w Ł. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 22 grudnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wobec przejścia własności nieruchomości rolnej na inną osobę po pożarze budynku objętego obowiązkowym ubezpieczeniem nowy właściciel uprawniony jest do odszkodowania z tytułu tego ubezpieczenia?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku przejścia prawa własności nieruchomości rolnej po pożarze budynku objętego obowiązkowym ubezpieczeniem nabywca nieruchomości jest uprawniony do odszkodowania z tytułu tego ubezpieczenia, jeśli zbywca nieruchomości nie zrealizował wcześniej nabytych świadczeń. Uzasadnienie faktycznePowód Ryszard W. wystąpił z powództwem przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń w Łodzi o zapłatę 133.502 zł. Twierdził w pozwie, że w 1981 r. wszedł w posiadanie nieruchomości rolnej stanowiącej własność Bożeny D. W czasie pomiędzy objęciem gospodarstwa w posiadanie a jego nabyciem uległ spaleniu budynek gospodarczy. Wysokość odszkodowania według wyceny PZU wynosi dochodzoną kwotę. Strona pozwana odmówiła powodowi wypłacenia odszkodowania, uzasadniając swoje stanowisko stwierdzeniem, że w dniu powstania szkody właścicielką spalonego budynku była Bożena D. i ona jest legitymowana do domagania się odszkodowania.Sąd Rejonowy w Łodzi wyrokiem z dnia 12.VIII.1983 r. oddalił powództwo. Zdaniem tego Sądu powód w dacie wyrządzenia szkody nie był właścicielem gospodarstwa rolnego i spalonego budynku gospodarczego, a odszkodowanie przysługuje tylko właścicielowi. W dacie przenoszenia prawa własności gospodarstwa rolnego kurnik był już spalony i w umowie przenoszącej własność nie ma przelewu uprawnień do realizacji odszkodowania na rzecz powoda.Przy rozpoznawaniu rewizji od tego wyroku Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w treści uchwały zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Według stanowiska Sądu Wojewódzkiego nie ma wyraźnego przepisu, który by dawał podstawę do rozstrzygnięcia przedstawionej kwestii, gdyż przepis art. 823 § 1 k.c., regulujący przejęcie praw i obowiązków z umowy ubezpieczenia na nabywcę nieruchomości, dotyczy ubezpieczeń umownych, natomiast w sporze mamy do czynienia z obowiązkowym ubezpieczeniem budynków.W § 23 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) wyrażona jest zasada, że odszkodowanie wypłaca się właścicielowi na odbudowę zniszczonego lub uszkodzonego budynku.Sąd Wojewódzki wyraża jednak wątpliwość, czy powodowi przysługuje ochrona ubezpieczeniowa, skoro stosowanie przez stronę pozwaną przepisów w zakresie szkód losowych jest częstą praktyką, a mimo to organy PZU w obu instancjach odmówiły wypłaty odszkodowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na postawione pytanie, zważył, co następuje:Stosunek ubezpieczenia bez względu na to, czy nawiązuje się on na podstawie umowy (ex contractu) czy z mocy samego prawa (ex lege), powstaje pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczającym. Z momentem jego powstania na ubezpieczającym spoczywa obowiązek opłacania składki ubezpieczeniowej, a na ubezpieczycielu - obowiązek udzielenia ochrony ubezpieczeniowej na wypadek powstania oznaczonych strat losowych. Uprawnionym do korzystania z ochrony ubezpieczeniowej nie zawsze musi być ubezpieczający, który był nim w momencie powstania stosunku ubezpieczenia. Może być nim każda inna osoba fizyczna lub prawna, jeśli wykaże swoje uprawnienia do dochodzenia odszkodowania.Zasadą jest, że ubezpieczenie rozciąga się tylko na prawo własności rzeczy objętej ubezpieczeniem. Dają temu wyraz liczne przepisy rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych. Dla przykładu można wskazać § 1 ust. 2, § 2 ust. 3, § 23, § 24, § 25 i § 47.Jeśli więc uprawnienie do odszkodowania łączy się z prawem własności rzeczy ubezpieczonej i ma ona wartość majątkową, podlega dziedziczeniu. Dlatego w razie śmierci ubezpieczającego obowiązek płacenia składki przechodzi na jego następców i oni stają się uprawnionymi do ochrony ubezpieczeniowej.Tak stanowi wyraźnie § 23 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia. Według tego przepisu za szkodę powstałą w budynku należącym do spadku wypłaca się odszkodowanie temu spadkobiercy, który spełnia warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a jeśli jest kilku uprawnionych, odszkodowanie wypłaca się temu, który przystępuje do budowy lub odbudowy zniszczonego budynku.Podobnie jak przy dziedziczeniu uprawnienia do ochrony ubezpieczeniowej przechodzą na spadkobierców, tak również przy przeniesieniu własności nieruchomości po zaistnieniu szkody losowej i nie zrealizowanego odszkodowania przez zbywcę nieruchomości ochrona ubezpieczeniowa przechodzi na nabywcę nieruchomości. W przepisach o obowiązkowym ubezpieczeniu budynków nie ma wyraźnego przepisu na wzór art. 823 § 1 k.c. stanowiącego, że jeżeli po zawarciu umowy ubezpieczeniowej własność ubezpieczonej nieruchomości przeszła na inną osobę, prawa i obowiązki wynikające z umowy przechodzą na nowego właściciela.Przepis § 23 rozporządzenia stanowi, że odszkodowanie wypłaca się właścicielowi na odbudowę zniszczonego lub uszkodzonego budynku. Nie ma więc żadnych podstaw do dokonywania rozszerzającej wykładni tego przepisu i wprowadzania do jego treści dodatkowych warunków, a mianowicie, że uprawnionym do odszkodowania w wypadku zaistnienia zdarzeń losowych objętych ubezpieczeniem jest tylko ubezpieczający, będący właścicielem rzeczy w chwili powstania szkody. Funkcją odszkodowania ubezpieczeniowego jest szybkie wyrównanie strat powstałych w budynkach na rzecz tego właściciela, który podejmuje odbudowę, budowę lub remont budynku. Uprawnionym więc do ochrony ubezpieczeniowej będzie zawsze ten właściciel, który podejmie się usunięcia skutków działania zdarzeń losowych. W rozważanym wypadku jest nim powód. Dlatego należy stwierdzić, że dziedziczenie nieruchomości, jak i jej zbycie powodują przejście praw i obowiązków ze stosunków ubezpieczenia na następcę, jeśli wypłacone mu odszkodowanie przeznaczy na odbudowę przedmiotu ubezpieczenia.Błędny jest pogląd Sądu Rejonowego, że do przejścia uprawnień ubezpieczeniowych przy zbyciu gospodarstwa rolnego konieczna jest wzmianka o dokonaniu przelewu tych uprawnień na rzecz nabywcy. Zbędność dokonywania takiego przelewu uprawnień wynika ze szczególnego unormowania zawartego w § 23 rozporządzenia oraz z treści normatywnego ujmowania pojęcia gospodarstwa rolnego (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych - tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86). Gospodarstwem rolnym w myśl przepisu § 2 rozporządzenia jest zespół środków produkcji rolnej oraz prawa i obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Do praw związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego można np. zaliczyć uprawnienia do ochrony ubezpieczeniowej.Stanowisko strony pozwanej odmawiające wypłaty odszkodowania powodowi prowadzi do wyraźnego uchylenia się od wykonania ciążącego na niej obowiązku, zarówno na rzecz zbywcy, jak i nabywcy gospodarstwa. Wykładnia przepisów prowadząca do takiego rezultatu jest sprzeczna z założeniami i funkcją przedstawionych unormowań.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.