III CZP 54/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krajewski. Sędziowie: J. Ignatowicz, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Bronisławy K. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w M. o zapłatę odszkodowania, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 24 maja 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Państwowy Zakład Ubezpieczeń jako ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za budynki mieszkalno-gospodarcze oraz za mienie ruchome wobec ich właściciela, jeżeli przed nadejściem zdarzenia uprawniającego do żądania odszkodowania (pożaru) tenże właściciel zbył nieruchomość, na której znajdowały się budynki, osobie trzeciej, z zastrzeżeniem dokonania ich rozbiórki i usunięcia?",uchwalił:1.Budynek przeznaczony w umowie do rozbiórki nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od ustalonej w umowie daty, do której lub poczynając od której miał być rozebrany. 2.Okoliczność, że budynek został przeznaczony do rozbiórki, nie ma znaczenia dla odpowiedzialności PZU z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia mienia ruchomego w gospodarstwach rolnych co do ruchomości znajdujących się w takim budynku. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Notarialną umową z dnia 30.IX.1971 r. Wojciech K. i Bronisława K. sprzedali Władysławowi K. ze swego gospodarstwa rolnego działkę o powierzchni około 1 ha. Na działce tej znajdował się dom mieszkalny oraz stodoła i suszarnia. Budynki te jednak nie zostały objęte ceną kupna, lecz zbywcy zobowiązali się je rozebrać i usunąć z działki do dnia 31.XII.1971 r.W dniu 24.X.1971 r. w zabudowaniach tych z nie wyjaśnionych przyczyn wybuchł pożar, w którego wyniku budynki spłonęły wraz ze znajdującym się w nich mieniem ruchomym.Państwowy Zakład Ubezpieczeń odmówił wypłaty odszkodowania z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia, wychodząc z założenia, że budynki z mocy § 3 ust. 1 pkt 3 w związku z ust. 4 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254 z późn. zm.) z chwilą przeznaczenia ich do rozbiórki (do usunięcia z gruntu) zostały wyłączone z obowiązkowego ubezpieczenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że w sprawie chodzi nie tylko o ubezpieczenie obowiązkowe budynków, ale i o ubezpieczenie obowiązkowe mienia ruchomego w gospodarstwach rolnych.Jeżeli chodzi o ubezpieczenie obowiązkowe budynków, to zgodnie z treścią § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. (od 1 stycznia 1972 r. obowiązuje rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1972 r. - Dz. U. Nr 5, poz. 23, które w § 3 ust. 1 pkt 3 i ust. 4 pkt 3 zawiera identyczne uregulowanie) wyłączone zostały z obowiązkowego ubezpieczenia budynki przeznaczone na rozbiórkę, przy czym za budynki przeznaczone na rozbiórkę uważa się budynki przeznaczone do usunięcia z gruntu, na którym się znajdują, na skutek umowy bądź też z innych względów.Zobowiązanie się więc przez zbywcę w umowie o sprzedaż nieruchomości do usunięcia budynków z gruntu wpływa na charakter tych budynków i powoduje w świetle cytowanych przepisów wyłączenie ich z obowiązkowego ubezpieczenia.Jednakże rozporządzenie nie określa wyraźnie chwili, od której wyłączenie następuje. Stąd też konieczność dokonania w tym przedmiocie wykładni wspomnianych przepisów. Przy jej dokonywaniu należy mieć na względzie zarówno to, że umowa jest wyrazem woli kontrahentów, a więc może mieć treść zależną od ich woli i co więcej - może ulec zmianie, jak i to, że chodzi tu o ochronę interesów jednostek, którym zapewnia się zmniejszenie ryzyka indywidualnego ponoszenia ciężaru szkody. Chodzi tu również o troskę i o ilościowe i jakościowe zachowanie ogólnonarodowej substancji budynków. Wreszcie należy brać pod uwagę również i to, że przeznaczenie na rozbiórkę z natury rzeczy powoduje mniejszą dbałość właściciela o bezpieczeństwo budynku, co niewątpliwie było ratio legis wyłączenia takich budynków z obowiązkowego ubezpieczenia.Z tymi założeniami nie harmonizuje przyjęcie, że wyłączenie z ubezpieczenia następuje z chwilą zawarcia umowy. Jaskrawym przykładem niemożności takiej interpretacji § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 1957 r. oraz § 3 ust. 1 pkt 3 i ust. 4 pkt 3 rozporządzenia z 1972 r. jest sytuacja, kiedy data rozbiórki budynku została ustalona na odległy termin.Dlatego należy przyjąć, że przeznaczenie budynku do rozbiórki następuje z chwilą, w której według umowy należało przystąpić do rozbiórki. Gdyby jednak faktycznie przystąpiono do rozbiórki wcześniej, to ta wcześniejsza data byłaby chwilą ustania ubezpieczenia. Gdyby w umowie daty przystąpienia do rozbiórki nie ustalono, to chwilą ustania ubezpieczenia byłby termin, do którego budynki miały być usunięte. Jeżeliby jednak przystąpiono faktycznie wcześniej do rozbiórki (usunięcia), to data, w której rozpoczęto czynności zmierzające do rozbiórki (usunięcia) budynku, byłaby chwilą wyłączenia go z ubezpieczenia.Jeżeli więc pożar nastąpił przed tymi datami, to mimo wcześniejszego zawarcia umowy w przedmiocie usunięcia budynków z gruntu obowiązkowe ubezpieczenie tych budynków nie ustało.Obowiązkowe ubezpieczenie mienia ruchomego w gospodarstwach rolnych uregulowane było w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 59), a obecnie reguluje je rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lutego 1972 r. (Dz. U. Nr 5, poz. 24). Stosownie do zasad przyjętych w tych rozporządzeniach (§ 13 rozporządzenia z 1958 r. i § 11 rozporządzenia z 1972 r.) mienie ruchome należące do gospodarstwa rolnego podlega obowiązkowi ubezpieczenia nie tylko wówczas, gdy znajduje się na obszarze gospodarstwa rolnego, ale i wówczas, gdy znajduje się ze względów gospodarczych poza nim. Natomiast istnienie ubezpieczenia nie jest uzależnione od tego, czy mienie znajduje się w budynku przeznaczonym do rozbiórki.Z omówionym zagadnieniem prawnym wiąże się problem legitymacji czynnej do dochodzenia odszkodowania od PZU.Rozporządzenie Rady Ministrów o obowiązkowym ubezpieczeniu budynków z 1957 r., podobnie jak i rozporządzenie z 1972 r., dotyczy ubezpieczenia budynków, a nie nieruchomości i stwierdza, że ubezpieczenie wypłaca się właścicielowi budynku i to wyłącznie na odbudowę zniszczonego budynku lub na budowę albo remont innego budynku.Wynika z tego, że w wypadku gdy w umowie sprzedaży nabywca nie przejmuje budynków, ich właścicielem pozostaje zbywca i on jedynie jest legitymowany do otrzymania odszkodowania za ich zniszczenie. Inna wykładnia byłaby w rażącej sprzeczności ze wspomnianymi celami obowiązkowego ubezpieczenia budynków i doprowadzałaby do bezpodstawnego wzbogacenia właściciela gruntu, który przecież żadnej szkody nie poniósł.Oczywiste jest, że legitymowany do otrzymania odszkodowania za mienie ruchome należące do gospodarstwa rolnego jest jego właściciel, a nie właściciel gruntu, na którym się to mienie znajdowało. Pojęcie gospodarstwa rolnego zostało zdefiniowane jasno i wyczerpująco w § 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 59).Z tych wszystkich względów z mocy art. 391 k.p.c. udzielono odpowiedzi jak w sentencji.