III CZP 102/66

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana P. o dział spadku po Antonim P., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 6 października 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.1. "Czy spadkobierca zachowujący prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, który kontynuuje posiadanie spadkobiercy zmarłego po 5.VII.1963 r. i użytkuje osobiście wydzieloną w drodze nieformalnego działu przed 5.VII.1963 r. część gospodarstwa rolnego, wchodzącego do spadku otwartego przed tą datą, ma prawo do otrzymania części tego gospodarstwa w drodze działu spadku na podstawie art. LX przepisów wprowadzających k.c., jeżeli podział tego gospodarstwa pomiędzy spadkobierców nie jest możliwy według przepisów o podstawowej normie obszarowej".2. "Czy w sprawie, której przedmiotem postępowania jest dział spadku, obejmującego udział w gospodarstwie rolnym, wchodzący do spadku otwartego przed 5.VII.1963 r. i zniesienie współwłasności tego gospodarstwa, może mieć zastosowanie przepis art. LX przepisów wprowadzających k.c., jeżeli spadkobiercy i współwłaściciel, będący także spadkobiercą w udziale gospodarstwa wchodzącego do spadku, odpowiadają warunkom wymienionym w tym przepisieuchwalił, co następuje:W postępowaniu o dział, otwartego przed 5.VII.1963 r., spadku, obejmującego udział w gospodarstwie rolnym i o zniesienie współwłasności tego gospodarstwa, art. LX § 2 przepisów wprowadzających kodeks cywilny zastosowania nie ma. Powołany przepis nie ma zastosowania również do tego (dalszego) spadkobiercy, który zachowując prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego kontynuuje posiadanie spadkobiercy, zmarłego po dn. 5.VII.1963 r., użytkującego osobiście wydzieloną mu (w drodze nieformalnego działu) część gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed tą datą.Uzasadnienie faktyczne1. Przedstawione do rozstrzygnięcia - na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. - zagadnienia prawne powstały na tle następującego faktycznego stanu sprawy:Antoni B. był współwłaścicielem (wraz z synem, Janem B.), każdy w 1/2 części nieruchomości rolnych położonych we wsi B. (o pow. 4,909 ha) i we wsi K.-L. (o pow. 2,821 ha). Na nieruchomościach tych prowadził gospodarstwo rolne.Antoni B. zmarł w r. 1947. Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowali zstępni spadkobiercy, każdy w 1/4 części (art. LVI § 1 przepisów wprowadzających k.c.). W dniu 2.VI.1963 r. wystąpił o dział spadku i - co wynikałoby przy niedostatecznie sprecyzowanym żądaniu wniosku i z dalszych wyjaśnień w sprawie - o zniesienie współwłasności nieruchomości Jan B.W toku postępowania zmarła (w dn. 17.IX.1963 r.) Marianna K. (spadkobierczyni Antoniego B.), po której prawo dziedziczenia pozostałego po niej gospodarstwa rolnego zachowała, domagająca się wydzielenia części nieruchomości w naturze, jej córka, Irena O., stale w tym gospodarstwie (za życia matki i po jej śmierci) zatrudniona.Sąd przyznał w spadku - powołując się na art. 213 k.c. - gospodarstwo rolne w całości wnioskodawcy, zaś Irenie O. - działkę budowlaną o pow. 1.000 m2, pozostałym spadkobiercom - spłaty pieniężne. Orzeczenie to zaskarżyła rewizją Irena O.2. Gdy, jak w sprawie, wchodzące w skład spadku nieruchomości rolne stanowią współwłasność także z innego niż dziedziczenie tytułu (w sprawie - z nabycia udziału ze współwłasności w r. 1933 przez Jana B.) i w dacie otwarcia spadku spadkobiercom przypada tylko udział spadkodawcy we współwłasności tych nieruchomości, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu (art. 689 k.p.c.), skoro celem wnioskodawcy jest nie sam tylko dział spadku, ale uzyskanie wyłącznej własności określonej części (lub nawet całości) nieruchomości.Kumulacja obu postępowań (możliwa, ale nie konieczna) nie wyłącza z ustawy wynikającej - ich odrębności ani zarządzenia oddzielnej rozprawy (por. art. 218 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) co do każdego z połączonych żądań lub też przy zachowaniu wymogów art. 317 k.p.c. (w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) - dopuszczalności wydania orzeczenia częściowego.3. Art. LX przepisów wprowadzających k.c. dotyczy działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne i umożliwia spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia tego gospodarstwa, uzyskania go w całości lub części, w tym ostatnim wypadku - bez konieczności zachowania przepisu art. 1070 k.c. o podstawowej normie obszarowej (np. gdy na nieformalnie wydzielonych działkach prowadzą, zwłaszcza od dłuższego czasu, odrębne gospodarstwo rolne). Zasadniczą przesłanką możliwości zastosowania cytowanego art. LX § 2 jest, by należące do spadku gospodarstwo rolne było osobiście użytkowane w częściach wydzielonych przez spadkobierców, czyniących zadość wymogom § 1 tego przepisu. Jeśli jednak spadkiem objęty jest tylko udział spadkodawcy we współwłasności nieruchomości, to gdyby nawet spadkodawca prowadził w ramach tego udziału odrębne gospodarstwo rolne, które następnie zostało przez spadkodawców faktycznie podzielone (osobiste użytkowanie wydzielonych części), przedmiotem zaś postępowania był wyłącznie dział spadku, przepis art. LX § 2 przepisów wprowadzających k.c. w tym wypadku zastosowania mieć nie będzie. Wynika to z przedmiotu działu (udział we współwłasności, a nie określona nieruchomość), co z istoty rzeczy wyłącza inny jego wynik niż przyznanie udziału jednemu z uprawnionych (na podstawie art. LX § 1 przepisów wprowadzających k.c.) spadkobierców ze spłatą pozostałych (względnie kilku spadkobiercom w sytuacji z art. 1044 k.c.), albo też sprzedaż udziału według przepisów k.p.c. W następstwie możliwe byłoby tylko żądanie zniesienia współwłasności stosownie do art. 211 i następnych k.c., tj. między współwłaścicielem z innego niż dziedziczenie tytułu i tym współwłaścicielem, który nim został w wyniku uprzedniego działu spadku.Przy połączeniu działu spadku i zniesieniu współwłasności w jednym postępowaniu (co było dopuszczalne i pod rządem dotychczasowych w tym zakresie przepisów) art. LX § 2 przepisów wprowadzających k.c. mógłby mieć zastosowanie jedynie wtedy, gdyby zniesienie współwłasności (między współwłaścicielem z innego tytułu a spadkobiercami drugiego, jako współwłaściciele z tytułu dziedziczenia) poprzedziło dział spadku, który - po zniesieniu współwłasności - obejmowałby gospodarstwo rolne spadkobiercy, osobiście użytkowane przez jego spadkobierców.W każdym zatem wypadku, gdy spadek obejmuje udział we współwłasności nieruchomości, wchodzących w skład prowadzonego w ramach tego udziału gospodarstwa rolnego, a w postępowaniu o dział spadku uczestniczą również spadkobiercy, uprawnieni stosownie do art. LX § 1 przepisów wprowadzających k.c., nie będzie miał zastosowania art. LX § 2 tych przepisów.4. Art. LX § 1 przepisów wprowadzających k.c. rozszerza - co do spadków otwartych przed 5.VII.1963 r. i obejmujących gospodarstwo rolne - krąg spadkobierców uprawnionych do otrzymania w drodze działu spadku tego gospodarstwa lub jego części, przy tym niezależnie od tego, czy spadek obejmuje określoną nieruchomość, czy też udział w tej nieruchomości. Przedstawione w pytaniu pierwszym zagadnienie dotyczy sytuacji, gdy uprawniony - stosownie do powołanego przepisu art. LX § 1 - spadkobierca zmarł po 5.VII.1963 r., pozostawiając spadkobierców, uprawnionych do dziedziczenia pozostałego po nim gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów tytułu X księgi IV kodeksu cywilnego. Zakres uprawnień spadkobiercy, który stosownie do art. LVI przepisów wprowadzających k.c. zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, określa w dziale spadku cytowany art. LX § 1 i § 2. Uprawnienia te obejmują:a) prawo do otrzymania gospodarstwa rolnego lub jego części orazb) przy osobistym użytkowaniu wydzielonych części gospodarstwa rolnego - możliwość uzyskania części tego gospodarstwa, bez zachowania podstawowej normy obszarowej.Wyżej wymienieni spadkobiercy (cytowany art. LVI) uzyskują prawo do otrzymania gospodarstwa rolnego - przy dziale spadku - w naturze, niezależnie od tego, czy prawo to służyłoby im na podstawie przepisów kodeksu. Uprawnienie dalsze - z art. LX § 2 przepisów wprowadzających k.c. - uzależnione jest z kolei od osobistego użytkowania wydzielonych części gospodarstwa. Są to uprawnienia uwzględniające interes spadkobierców, zachowujących prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, interes uzasadniony sytuacjami, które powstały przed 5.VII.1963 r. i po tej dacie utrzymały się nadal (np. § 2 cytowanego art. LVI). Z tego względu są to prawa ściśle tylko z daną kategorią spadkobierców związane, dla nich - w ich wyłącznym interesie - ustanowione, wobec czego prawa te do spadku po tych spadkobiercach nie należą i z ich śmiercią gasną (art. 922 § 2 w związku z art. 1058 k.c.).Rozstrzygnięcie odmienne prowadziłoby, zwłaszcza przy kilku spadkobiercach (dziedziczących spadek po osobie uprawnionej wg powołanego art. LX, zmarłej po 5.VII.1963 r.), do możliwości dalszego podziału części gospodarstwa rolnego (osobiście użytkowanego przez tego spadkobiercę) - bez zachowania normy podstawowej - tym samym do dalszego (niewątpliwie przez ustawodawcę nie zamierzonego) rozdrobnienia gospodarstwa. Wyjątkowa, uprzywilejowana w pewnym sensie, sytuacja spadkobierców lub nabywców udziałów spadkowych, wymienionych w cytowanym art. LX, została przy dziale spadku tylko dla nich zastrzeżona (ze względu na zaszłości z okresu przed 5.VII.1963 r.) i nie może być stosowana wobec innych osób, w szczególności ich spadkobierców, dziedziczących już wyłącznie według zasad spadkobrania, obowiązujących dla spadków otwartych po 5.VII.1963 r., przy których dziale powołany art. LX nie ma zastosowania.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi przeczącej.