III CZP 110/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola.Sędziowie SN: J. Szachułowicz (sprawozdawca), K. Strzępek. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alfreda M. przeciwko Kazimierzowi M. o wydanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy roszczenie powoda o zwrot dewiz wynikłe z czynności prawnej dokonanej w czasie obowiązywania prawa dewizowego z dnia 22 listopada 1983 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 288 ze zm.), która to czynność była zakazana, a obecnie jest dozwolona, jest sprawą dewizową w rozumieniu art. 32 prawa dewizowego z dnia 15 lutego 1989 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 33) i czy podlega rozpatrzeniu według tej ustawy oraz czy w związku z tym ma zastosowanie do roszczenia powoda art. 412 k.c. 2?"podjął następującą uchwałę:Roszczenie o zwrot dewiz, wynikające z czynności prawnej dokonanej bez zezwolenia dewizowego, wymaganego przez przepisy ustawy z dnia 22 listopada 1983 r. - prawo dewizowe (Dz. U. Nr 63, poz. 288 ze zm.), podlega po wejściu w życie ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. - prawo dewizowe (Dz. U. Nr 6, poz. 33) ocenie według zasad tej ustawy. Jeśli przepadek świadczenia nie został wykonany, przepis art. 412 k.c. nie stoi na przeszkodzie w uwzględnieniu dochodzonego roszczenia. Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zobowiązania pozwanego do wydania mu 200 $ USA. Twierdził, że strony w 1988 r. zawarły umowę pożyczki na kwotę 250.000 zł pod zastaw 200 $ USA. Powód zwrócił pożyczkę, a przedmiot zastawu zabezpieczający pożyczkę nie został mu wydany. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, zarzucając, iż on nie pożyczał pieniędzy pod zastaw, ale pożyczył od powoda 200 $ USA, których nie zwrócił, ponieważ czynność między nimi dokonana była sprzeczna z przepisami prawa dewizowego, skutkiem czego - po jego stronie ustaje obowiązek zwrotu zastawu na podstawie art. 412 k.c. Sąd Rejonowy w Starogardzie oddalił powództwo. Ustalił, że strony dokonały obrotu dewizowego bez wymaganego zezwolenia w rozumieniu art. 7 ust. 1, art. 11 i 20 ustawy z dnia 22 listopada 1983 r. - prawo dewizowe (Dz. U. Nr 63, poz. 288 ze zm.). Przedmiot świadczenia uległ przepadkowi z mocy samego prawa w dacie zawarcia czynności prawnej, i to spowodowało wygaśnięcie uprawnień powoda do otrzymania zwrotu zastawu. W rewizji od tego wyroku pełnomocnik powoda wywodził, że skoro nie orzeczono przepadku przedmiotu świadczenia z tytułu niezgodnej z prawem umowy pożyczki pod zastaw wartości dewizowych, powodowi przysługuje żądanie jego zwrotu. Rewidujący domagał się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa. Sąd Wojewódzki przy rozpoznaniu rewizji powziął poważną wątpliwość w rozumieniu art. 391 k.p.c. i na podstawie tego przepisu przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia kwestię prawną ujętą w pytaniu przytoczonym w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi miał na uwadze, co następuje:Spośród wielu ogólniejszych zasad prawa jedna z nich odnosi się do regulacji wyboru stosowania prawa w razie zmiany stosunków prawnych. Gdy takie zmiany zachodzą, regułą jest, że do czynności prawnych powstałych przed zmianą stosuje się prawo obowiązujące w dacie ich powstania. Zasadę tę wyrażają między innymi przepisy art. XXVII § 2, art. LI i LII przep. wprow. k.c. Od tej zasady prawo dopuszcza liczne wypadki odmiennych unormowań. Za przykład może posłużyć art. L przep. wprow. k.c., który stanowi, że do istniejących już zobowiązań z umów kontraktacji, najmu, dzierżawy, rachunku bankowego, ubezpieczenia, renty lub dożywocia stosuje się z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego przepisy tego kodeksu. Zasada natychmiastowego działania nowej ustawy w odniesieniu do stosunków prawnych powstałych pod rządem uchylonej ustawy występuje nie tylko w dziedzinie unormowań objętych kodeksem cywilnym. Występuje ona w różnych gałęziach prawa i ma również miejsce w prawie dewizowym, o czym stanowi art. 32 ustawy - prawo dewizowe z dnia 15 lutego 1989 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 33). Według tego przepisu sprawy dewizowe wszczęte a nie zakończone przed dniem wejścia w życie ustawy podlegają rozpoznaniu na podstawie przepisów nowej ustawy. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że wszystkie sprawy dewizowe wszczęte i nie zakończone do dnia 15 marca 1989 r. podlegają ocenie według unormowań zawartych w nowej ustawie, która jest wyrazem daleko idącej liberalizacji obrotu dewizowego. W poprzednim stanie prawnym, obowiązującym w czasie zawarcia transakcji między stronami, pożyczka pieniędzy pod zastaw dewizowy wchodziła w zakres obrotu dewizowego i dla jego dokonania prawo dewizowe ustanawiało obowiązek uzyskania zezwolenia (art. 7 ust. 1 i art. 11 ustawy). W nowym stanie prawnym osoby krajowe i zagraniczne mogą swobodnie dokonywać obrotu dewizowego z zastrzeżeniem ograniczeń ściśle wyliczonych w ustawie (art. 4 ustawy). Ograniczenia sprowadzają się do uzyskania zezwolenia dewizowego w zawężonym zakresie w stosunku do stanu poprzedniego i nie wymagają zezwolenia dla czynności dokonanych przez strony (art. 8 ustawy). Z tego wynika wniosek, że sprawa w swoim przedmiocie nie należy do unormowań objętych zezwoleniami dewizowymi, skutkiem czego czynność stron nie może być uznana za bezprawną, pociągającą za sobą sankcję z art. 412 k.c. Zakazy objęte uchyloną ustawą stały się bezprzedmiotowe, a wraz z tym i skutki wynikające z tych zakazów. Czynność dawniej naganna utraciła pod rządem nowej ustawy ujemną ocenę normatywną i moralną.Stosownie do treści art. 412 k.c. przepadek świadczenia następuje ex lege z momentem jego spełnienia i według tego przepisu Skarb Państwa stał się już wierzycielem zastawu. Jednakże nie została dotychczas wszczęta sprawa o wydanie orzeczenia zmierzającego do wykonania przepadku. Podjęcie jej wymagałoby oceny przez Sąd dokonanego obrotu dewizowego według zasad określonych w ustawie z dnia 15 lutego 1989 r. - prawo dewizowe (Dz. U. Nr 6, poz. 33). Jak to już podniesiono, ustawa ta dla czynności dokonanej przez strony nie wymaga zezwolenia dewizowego, wobec czego art. 412 k.c. nie może mieć zastosowania. W konkluzji należy stwierdzić, że powód jest uprawniony do dochodzenia zwrotu przedmiotu zastawu.