III CZP 63/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski. Sędziowie SN: B. Czech (sprawozdawca), G. FilcekSentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Prokuratora Rejonowego dla miasta Lublina, działającego na rzecz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Urząd Skarbowy w L., przeciwko Halinie K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 27 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1) Czy przepis art. 418 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) ma moc wsteczną i należy go stosować w sprawach dotyczących przepadku na rzecz Skarbu Państwa świadczenia objętego jego dyspozycją, jeżeli świadczenie to było spełnione przed dniem 1 października 1990 r.? a w przypadku odpowiedzi twierdzącej:2) czy wyrok uwzględniający roszczenie Skarbu Państwa powinien zawierać osobne orzeczenie ustalające zakres świadczenia ulegającego przepadkowi, a następnie zasądzenie (lub nakazanie wydania) tego świadczenia;3) czy na gruncie art. 412 k.c. w jego aktualnym brzmieniu, w przypadku nielegalnego handlu alkoholem, świadczeniem mogącym ulec przepadkowi jest tylko wzbogacenie uzyskane przez osobę handlującą czy również przedmiot (lub wartość) tego świadczenia;4) czy pomimo ustalenia, że przesłanki orzeczenia przepadku świadczenia zostały spełnione może wchodzić w rachubę odstąpienie od orzeczenia przepadku (oddalenie powództwa) w całości lub w części i jakie okoliczności mogłyby takie rozwiązanie uzasadniać?podjął następującą uchwałę:Artykuł 412 k.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) nie ma zastosowania do świadczenia spełnionego przed dniem 1 października 1990 r. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Rejonowy w Lublinie prawomocnym wyrokiem z dnia 6 grudnia 1988 r. skazał Halinę K., na podstawie art. 221 § 1 i art. 3 k.k. oraz art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi w związku z art. 10 § 2 k.k., za to, że w okresie od czerwca 1987 r. do dnia 30 kwietnia 1988 r. w L. nabyła w sieci handlu detalicznego alkohol w postaci 660 butelek wódki wartości 960.000 zł, a następnie, nie mając prawem wymaganego zezwolenia, alkohol ten sprzedawała z zyskiem, pobierając za jedną butelkę wódki kwotę 1.800 zł.W związku z tym Prokurator Rejonowy dla m. Lublina wytoczył powództwo, żądając zasądzenia od pozwanej Haliny K. na rzecz Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w L. kwoty 1.188.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 7 maja 1990 r. stanowiącej wartość uzyskanego niegodziwego świadczenia (660 butelek wódki po 1.800 zł).Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem z dnia 11 grudnia 1990 r. zasądził od pozwanej Haliny K. na rzecz Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w L. kwotę 800.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 7 maja 1990 r. z tym zastrzeżeniem, że zasądzoną kwotę rozłożył na osiem miesięcznych rat, płatnych poczynając od stycznia 1991 r., z odsetkami w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat, oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd Wojewódzki przyjął, że w związku ze znowelizowaniem art. 412 k.c. przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), od dnia 1 października 1990 r., przepis ten w nowym brzmieniu ma moc wsteczną i w związku z tym przepadkowi ulega jedynie zysk osiągnięty nielegalnie przez handlującego wódką. Zysk ten ustalony został wymienionym wyrokiem karnym na kwotę 132.000 zł. Kwota ta zdewaluowała się, i stosując art. 3581 § 3 k.c. należy ją - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - zwiększyć sześciokrotnie.Wyrok ten zaskarżył rewizją Prokurator, zarzucając naruszenie art. 412 k.c. i wnosząc o jego zmianę przez uwzględnienie powództwa w całości, albowiem przepadkiem powinien być objęty nie tylko zysk, ale cała cena zapłacona za wódkę.Sąd Apelacyjny w Lublinie uznał, że w sprawie występują poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytaniu prawnym, przytoczonym w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi na to pytanie miał na uwadze, co następuje:Przedstawione pytanie dotyczy art. 412 k.c. w związku z jego nowelizacją dokonaną przez art. 1 pkt. 61 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) i przede wszystkim dotyczy kwestii, czy art. 412 k.c. w nowym jego brzmieniu stosuje się do stosunków prawnych powstałych przed dniem 1 października 1990 r. Rozważając tę kwestię na tle przepisów kodeksu cywilnego, przepisów wprowadzających ten kodeks i wymienionej ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. należy stwierdzić, że według art. 3 k.c. ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba, że to wynika z jej brzmienia lub celu. Tę samą zasadę niedziałania ustawy wstecz wyraża art. XXVI przepisów wprowadzających k.c. Przepis art. 412 k.c. zamieszczony jest w księdze zatytułowanej "Zobowiązania", co uzasadnia zastosowanie przepisów przechodnich k.c., dotyczących tego rodzaju stosunków prawnych (art. XLIX - L). Przytoczone przepisy nie zawierają normy, która ustanawiałaby wyjątek w tym zakresie. Także wymieniona ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, która weszła w życie z dniem 1 października 1990 r., nie zawiera unormowań szczególnych dotyczących art. 412 k.c. w jego nowym brzmieniu. Z samej treści przepisów nie wynika więc, by art. 412 k.c. w brzmieniu, jakie nadała mu cytowana ustawa o zmianie Kodeksu cywilnego, miała moc wsteczną.Następnie należy rozważyć, czy taka moc wynika z celu tego przepisu. Cel ustawy, jako podstawa jej mocy wstecznej, był już przedmiotem rozważań w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Mianowicie, Sąd ten m.in. w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 kwietnia 1971 r. III CZP 8/71 (OSNCP 1972, z. 1, poz. 3) stwierdził, że istota unormowania, które odwołuje się do celu, polega, ogólnie rzecz biorąc, na tym, że ustawodawca pozostawia organom stosującym prawo możliwość uznania - stosownie do określonych okoliczności - że pomimo braku wyraźnej normy, jej sam cel daje podstawę do stosowania jej z mocą wsteczną, tj. do stosunków powstałych w czasie obowiązywania innego aktu prawnego. Jest to wyjątek od zasady, że moc wsteczna ustawy musi wynikać z jej brzmienia. Odpowiednio przepis taki podlega wykładni zwężającej. Jako kryterium przy wykładni takiego przepisu należy mieć na względzie założenie, że tylko jakieś szczególne względy mogłyby z reguły uzasadniać wniosek, iż ustawa (przepisy prawa) ma moc wsteczną ze względu na jej cel. Należy zatem uwzględnić całokształt okoliczności przemawiających zarówno za stosowaniem przepisów ustawy z mocą wsteczną, jak i przeciwko takiemu stanowisku. Określeniu "cel" nadaje się w dziedzinie prawa różnorodne znaczenia. W niniejszym wypadku należy przez nie rozumieć tzw. potocznie ratio legis. Nie chodzi tu jednak o cel ustawy w ogóle. Oczywiście, nie pomijając celu ustawy w ogóle, należy określenie "cel" powiązać ściśle z zagadnieniem mocy wstecznej, gdyż w ten sposób zagadnienie to normuje ustawodawca: moc wsteczna wynika z celu ustawy.Porównanie dotychczasowego brzmienia art. 412 k.c. z jego brzmieniem obowiązującym od dnia 1 października 1990 r. pozwala na uchwycenie różnic między tymi dwoma unormowaniami. Przepis ten w dotychczasowym brzmieniu stanowił, że to, co zostało świadczone świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami współżycia społecznego albo w wykonaniu czynności prawnej mającej cel sprzeczny z ustawą lub zasadami współżycia społecznego, ulega przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa; jeżeli przedmiot świadczenia został zużyty lub utracony, przepadkowi ulega jego wartość. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęte zostało, że przepadek, o którym mówi ten przepis, następuje z mocy prawa w chwili spełnienia świadczenia (teza 1 uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71, OSNCP 1973, z. 3, poz. 37). Natomiast art. 412 k.c., w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 października 1990 r., stanowi, że sąd może orzec przepadek świadczenia na rzecz Skarbu Państwa, jeżeli świadczenie to zostało świadomie spełnione w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym; jeżeli przedmiot świadczenia został zużyty lub utracony, przepadkowi może ulec jego wartość. Pod rządem art. 412 k.c. w dawnym jego brzmieniu, wymieniony przepadek następował więc z mocy samego prawa, obecnie zaś sąd może orzec go w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Różnica ta jest istotna dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego. Przyjęcie wstecznej mocy art. 412 k.c., w obecnym jego brzmieniu, nie znajdowałoby żadnego uzasadnienia, skoro poprzednio przepadek następował z mocy samego prawa w chwili spełnienia świadczenia. U podstaw zaś nowelizacji art. 412 k.c. leżało niewątpliwie założenie zmierzające do złagodzenia przesłanek jego stosowania i stworzenia możliwości uniknięcia przepadków świadczenia w sytuacjach skrajnych. Należy zatem przyjąć, że z celu znowelizowanego przepisu art. 412 k.c. również nie wynika jego moc wsteczna.W konsekwencji powyższego do spraw dotyczących świadczenia, o którym mówi art. 412 k.c, spełnionego przed dniem 1 października 1990 r., zastosowanie mają także zasady wypracowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego przepisu.Przyjęcie poglądu, że art. 412 k.c, w brzmieniu znowelizowanym, nie ma zastosowania do świadczenia spełnionego przed dniem 1 października 1990 r., nie oznacza jednak, by w każdym przypadku spełnienia świadczenia przed tą datą, należało stosować ze wszystkimi konsekwencjami ten przepis w brzmieniu obowiązującym do tej daty. Jeżeli bowiem okaże się, że czynność prawna dawniej naganna, utraciła następnie (i to z mocą wsteczną) ujemną ocenę prawną i moralną, to wówczas - jeśli przepadek świadczenia nie został wykonany - nie będzie przeszkód z art. 412 k.c do uwzględnienia roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 stycznia 1990 r. III CZP 110/89 (OSNCP 1990, z. 9, poz. 114) dotyczącej roszczenia o zwrot dewiz, wynikającego z czynności prawnej dokonanej bez zezwolenia dewizowego, wymaganego przez przepisy ustawy z dnia 22 listopada 1983 r. - prawo dewizowe. Rozpoznawana sprawa dotyczy jednak nielegalnego handlu alkoholem. Handel taki, jak to już stwierdził Sąd Najwyższy, jest działaniem niegodziwym w rozumieniu art. 412 k.c zarówno wtedy, gdy obejmuje napoje alkoholowe pochodzące z zabronionego wyrobu, jak i wówczas, gdy polega na odsprzedaży napojów nabytych w sklepie monopolowym (wyrok z dnia 10 września 1982 r. III CRN 208/82, OSNCP 1983, z. 5-6, poz. 82). Pogląd ten pozostaje aktualny i nie podważa go podnoszona okoliczność, że środki stąd czerpane były na utrzymanie rodziny.Udzielenie negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie czyni zbędnym omawianie pozostałych kwestii przedstawionych przez Sąd Apelacyjny.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.