III CZP 8/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Markowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława W. przeciwko Barbarze S. i małol. Mariuszowi S. zastąpionemu przez matkę Barbarę S. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 30 grudnia 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy artykułowi 412 k.c. należy przyznać moc wsteczną, to znaczy stosować ten przepis obecnie także do wypadków, w których świadczenie w przepisie tym określone spełnione zostało przed 1 stycznia 1965 r.?2. Czy - w razie odpowiedzi twierdzącej - wniesienie powództwa przez kontrahenta czynności prawnej mającej cel sprzeczny z ustawą przerywa 10-letni bieg terminu przedawnienia orzeczenia przepadku świadczenia na rzecz Skarbu Państwa?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi prawnej:Przepis art. 412 k.c. nie ma mocy wstecznej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości nasunęły się w związku z kwestiami o charakterze prawnym dotyczącymi stosowania art. 412 k.c.. Chodzi o to, czy przepis art. 412 k.c. ma moc wsteczną.W przepisach przechodnich kodeksu cywilnego - stwierdza Sąd Wojewódzki - nie ma normy, która by tę kwestię regulowała. Co się zaś tyczy art. 3 k.c., to zachodzi pytanie, czy z przepisu art. 412 k.c. wynika w sposób niewątpliwy jego moc wsteczna. Przyjmując, że art. 412 k.c. ma charakter przepisu ustrojowego mającego na celu usunięcie z obowiązującego porządku prawnego dyspozycji sprzecznych z poczuciem prawnym, należałoby przepisowi temu nadać moc wsteczną.W ścisłym związku z tym zasadniczym zagadnieniem pozostaje kwestia objęta drugim pytaniem przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Unormowanie zawarte w przepisie art. 412 k.c. opiera się na konstrukcji przepadku przedmiotu świadczenia, nie znanej w polskim prawie cywilnym przed wejściem w życie kodeksu cywilnego. Podobne jednak unormowania od dawna już zostały przyjęte w innych systemach prawnych prawa socjalistycznego. Do tego przepisu, skoro jest on zamieszczony w kodeksie cywilnym, ma zastosowanie przepis art. LXV przep. wprow. k.c. stanowiący, że ustawa, tzn. kodeks cywilny, wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 1965 r. Gdyby zatem rozważania ograniczyć do tego przepisu art. LXV przep. wprow. k.c., to należałoby uznać, że art. 412 k.c. ma zastosowanie dopiero od daty wejścia w życie kodeksu cywilnego.Jednakże przepis ten nie może stanowić wystarczającej i jedynej podstawy do rozstrzygnięcia wszystkich problemów stosowania przepisów kodeksu cywilnego w czasie. Dalszą i właściwą już podstawę prawną rozwiązywania zagadnień z tego zakresu stanowią tzw. przepisy przechodnie do kodeksu cywilnego, zawarte w art. XXVI przep. wprow. k.c., oraz najistotniejszy, jak się okaże w toku dalszych wywodów, przepis art. 3 k.c.Jeśli chodzi o przepisy przechodnie, to należy przede wszystkim wskazać na art. XXVI przep. wprow. k.c., w myśl którego do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo dotychczasowe, chyba że przepisy dalsze stanowią inaczej. Przepis ten ustanawia najogólniejszą w tej dziedzinie zasadę stosowania przepisów kodeksu cywilnego od dnia 1 stycznia 1965 r. do stosunków powstałych po tej dacie. W świetle tej reguły przepis art. 412 k.c. może mieć zastosowanie jedynie do wypadków świadczenia w warunkach przewidzianych w tym przepisie, począwszy od daty wejścia w życie kodeksu cywilnego. Do stosunków prawnych powstałych przed tą datą ma zastosowanie odmienne uregulowanie kodeksu zobowiązań, który nie przewidywał przepadku tego, co zostało świadczone, na rzecz Skarbu Państwa.Tę kardynalną zasadę działania nowego prawa na przyszłość, a nie także wstecz, ustawodawca ograniczył jednak za pomocą zwrotu: chyba że dalsze przepisy, bardziej szczegółowe, należące do przepisów przechodnich, stanowią inaczej.Fakt, że przepis art. 412 k.c. zamieszczony jest w księdze zatytułowanej "Zobowiązania", nakazuje sięgnąć do przepisów przechodnich dotyczących tego rodzaju stosunków prawnych. Ale okazuje się, że wśród tych przepisów nie ma normy, która by ustanawiała wyjątek w powyższym sensie.Z dotychczasowych więc wywodów wynika, że ustawodawca nie nadał mocy wstecznej za pomocą dającej się wydedukować w drodze wykładni normy o mocy wstecznej również art. 412 k.c., choć niewątpliwie nic nie stało na przeszkodzie, aby ustawodawca to uczynił. Widocznie nadanie mocy wstecznej art. 412 k.c. nie leżało w intencjach ustawodawcy.Z kolei wymaga rozważenia, czy omawiany przepis art. 412 k.c. nie ma mocy wstecznej na podstawie art. 3 k.c.Według tego przepisu ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Stosownie zatem również i do tego najogólniejszego w tym zakresie przepisu jest zasadą, że ustawa nie ma mocy wstecznej. Wyraz tej samej myśli daje także wspomniany już szczegółowy przepis art. XXVI przepisów wprow. k.c. Przepis art. 3 k.c. ustanawia jednocześnie wyjątek w postaci mocy wstecznej, a mianowicie regułę, że stosowanie nowej ustawy do stosunków prawnych powstałych pod rządem dawnego prawa musi wynikać z brzmienia ustawy. Jak już była o tym mowa, w przepisach przechodnich kodeksu cywilnego zasadę tę konkretyzuje, aczkolwiek jeszcze w formie ogólnej, końcowa część art. XXVI przep. wprow. k.c., w której przewidziana jest możliwość stosowania nowego prawa do stosunków wcześniej powstałych, podobnie jak i do stosunków powstałych pod rządem nowej ustawy, ale w drodze wyjątku.Wykładnia powyższa implikuje wniosek, że nie tylko z przepisów przechodnich do kodeksu cywilnego, ale także z przepisu art. 412 k.c. nie wynika jego moc wsteczna.A więc można te wywody podsumować w ten sposób, że ustawodawca nie statuował żadnego przepisu, z którego brzmienia można by wywnioskować, że przepis art. 412 k.c. ma moc wsteczną.Pozostaje zatem do wyjaśnienia, czy z celu ustawy, a więc w danym wypadku już tylko z art. 412 k.c., może wynikać jego moc wsteczna.Istota unormowania, która odwołuje się do celu, polega, ogólnie rzecz biorąc, na tym, że ustawodawca pozostawia organom stosującym prawo możliwość uznania - stosownie do określonych okoliczności - że pomimo braku wyraźnej normy, jej sam celu daje podstawę do stosowania jej z mocą wsteczną, tj. do stosunków powstałych w czasie obowiązywania innego aktu prawnego.Należy podkreślić, że tego rodzaju norma stanowi wyjątek od zasady, iż moc wsteczna ustawy musi wynikać z jej brzmienia. Odpowiednio do takiego charakteru przepisu podlega on wykładni zwężającej. Jako kryterium przy wykładni tego przepisu należy mieć na względzie założenie, że tylko jakieś szczególne względy mogłyby z reguły uzasadniać wniosek, iż ustawa (przepis prawa) ma moc wsteczną ze względu na jej cel. Należy przeto uwzględnić całokształt okoliczności przemawiających zarówno za stosowaniem z mocą wsteczną, jak i przeciwko takiemu stanowisku.Ustawodawca nie jest związany powszechną zasadą, w myśl której ustawa nie ma mocy wstecznej. Może on ustanawiać - i w rzeczywistości w szerokim niejednokrotnie zakresie ustanawia - wyjątki od tej kardynalnej zasady. Niemniej jednak w związku z tym problemem, zwłaszcza gdy się rozważa, czy moc wsteczna przepisu wynika z celu, narzuca się jego oczywisty związek z praworządnością, wymagającą również pewności w zakresie stosunków prawnych, ich regulowania zgodnie z zasadą lex retro non agit.Pojęciu "cel" nadaje się w dziedzinie prawa różnorodne znaczenie. W danym wypadku przez pojęcie celu należy rozumieć tzw. potocznie ratio legis. Nie chodzi tu jednak o cel ustawy w ogóle. Oczywiście nie pomijając celu ustawy w ogóle, należy termin "cel" powiązać ściśle z zagadnieniem mocy wstecznej, gdyż w ten sposób zagadnienie normuje ustawodawca: moc wsteczna wynika z celu ustawy.Bezpośrednim celem przepisu art. 412 k.c., w porównaniu ze stanem poprzednio obowiązującym (art. 132 kodeksu zobowiązań), jest to, by spełnione w określonych warunkach świadczenie przeszło na rzecz Skarbu Państwa. Z takie unormowania, z takiej zmiany w stosunku do stanu prawnego poprzedniego nie wynika i z istoty rzeczy wynikać jeszcze sam przez się nie może postulat czy nakaz stosowania przepisu art. 412 k.z. z mocą wsteczną. Oczywiście przepis ten daje wyraz nowym zapatrywaniom prawnym i ocenom moralnym, wprowadzając sankcję cywilną przepadku przedmiotu świadczenia zamiast tylko wyłączenia prawa żądania zwrotu (art. 132 kodeksu zobowiązań). Ale przecież większość zmian ustawodawczych jest wynikiem zmian w zapatrywaniach na potrzebę określonego unormowania stosunków społecznych. W rozważanym zatem wypadku musiałoby chodzić o taką sytuację i o takie unormowanie, z którego można by wyciągnąć wniosek, że nie ulega wątpliwości, iż ustawodawca zakładał możliwość stosowania nowego przepisu z mocą wsteczną, bez potrzeby ustanawiania w tym względzie normy o wyraźnym brzmieniu.W rozważanym wypadku taka jednak sytuacja nie zachodzi. Należy podkreślić, że gdyby ustawodawca uważał za celowe wprowadzenie unormowania zawartego w art. 412 k.c. wcześniej, to nic przecież nie stało na przeszkodzie, aby uczynić to przy okazji zmian ustawodawczych (kodeks zobowiązań był zmieniany w 1945, 1946, 1949, 1950 i 1959 r.; w dniu 18 lipca 1950 r. zostały wydane przepisy ogólne prawa cywilnego). Można dodać, że w większości systemów prawnych socjalistycznych ustawodawcy uważali zagadnienie za dojrzałe do unormowania już wcześniej.Ustawodawca polski nie poszedł też za wzorem niektórych innych ustawodawstw, które zagadnienie wstecznego działania ustawy (kod. cyw.) uregulowały w inny sposób, przewidując wyraźnie możliwość niestosowania dawnego prawa po wejściu w życie nowej ustawy, jeżeli dawne prawo może być uznane za sprzeczne z tzw. porządkiem publicznym i obyczajnością.Dlatego nie można z obcych, odmiennych unormowań czerpać w tym wypadku żadnych argumentów na rzecz tezy o mocy wstecznej art. 412 k.c. tylko na tej podstawie, że stanowi on wyraz nowych poglądów prawnych czy etycznych ustawodawcy.Ogólnie przyjmuje się, że ze względu na swój cel przepisowi można nadawać ewentualnie moc wsteczną wtedy, gdy ma on charakter wykładni autentycznej. W danym wypadku też nie chodzi o taką sytuację. Przepis art. 412 k.c. stanowi bowiem zmianę istotną poprzedniego stanu prawnego (art. 132 k.z.).Przepis art. 412 k.c., oprócz wyników majątkowych, jakie daje przepadek przedmiotu świadczenia, odgrywa istotną rolę jako czynnik o charakterze również prewencyjno-wychowawczym. Z tego punktu widzenia nie jest rzeczą obojętną, czy będzie on działał na przyszłość, czy też również będzie miał zastosowanie do odległych czasowo stanów faktycznych. Wymaga podkreślenia, że dawniej we wszystkich najbardziej drastycznych wypadkach stosowano przepadek na podstawie przepisów prawa karnego i karno-administracyjnego.Przyjmuje się nie bez racji, że przepadek świadczenia na podstawie art. 412 k.c. ma charakter swoistej kary. Powołując się na ten element unormowania, może być uzasadnione twierdzenie - przy posiłkowym stosowaniu innych zasad - że sankcję o charakterze kary można stosować tylko do zachowania się, które miało miejsce po wejściu w życie ustawy.Niezależnie od tego, przy uzasadnieniu zapatrywania o braku mocy wstecznej art. 412 k.c. nie można pomijać także skutków działania mocy wstecznej art. 412 k.c. w postaci komplikacji i trudności. Trzeba bowiem zdawać sobie sprawę z tego, że w razie uznania mocy wstecznej art. 412 k.c. w tych wszystkich wypadkach, w których Skarb Państwa stawałby się właścicielem tego, co zostało świadczone w warunkach art. 412 k.c., mógłby on dochodzić swoich roszczeń, w niektórych przynajmniej wypadkach, w zasadzie bez ograniczenia w czasie, co więcej, Skarb Państwa - czy w jego imieniu prokurator - miałby obowiązek dochodzenia roszczeń związanych z faktem przejścia przedmiotu świadczenia na rzecz Skarbu Państwa. Jak to bowiem zostało już wyjaśnione w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1970 r. III CZP 32/70, artykuł 412 k.c. charakteryzuje przepadek z mocy ustawy, a więc w dacie świadczenia.Powyższe rozważania uzasadniają wniosek, że przepis art. 412 k.c. nie ma mocy wstecznej.W związku z udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie, nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego objętego drugim pytaniem.