II CR 97/73

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa (Wydziału Finansowego Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi) i prokuratora powiatowego dla Dzielnicy Łódź-Bałuty w Łodzi przeciwko Wacławowi P. o zapłatę, na skutek rewizji prokuratora i Skarbu Państwa od wyroku zaocznego Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 10 lipca 1971 r., zaskarżony wyrok zmienił i zasądził od pozwanego Wacława P. na rzecz Skarbu Państwa (Wydziału Finansowego Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi) kwotę 400 zł.Uzasadnienie faktyczneProkurator powiatowy dla Dzielnicy Łódź-Bałuty wytoczył przeciwko pozwanemu Wacławowi P. powództwo, w którym żądał zasądzenia od niego na rzecz Skarbu Państwa kwoty 400 zł z 8% od dnia wniesienia pozwu. Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi - Wydział Finansowy, wstąpił do sprawy w charakterze powoda na podstawie art. 56 § 1 k.p.c. Sąd Powiatowy ustalił, że pozwany prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 27 października 1970 r. VIII k.p. 901/70 został skazany za to, że w miesiącu styczniu 1970 r. w Ł. przywłaszczył powierzony sobie zegarek na rękę marki "Delbana" wartości 600 zł na szkodę nieustalonej osoby, oraz że zegarek ten zbył za kwotę 400 zł. Tadeuszowi P., który wiedział o pochodzeniu zegarka z przestępstwa. Pomimo tych ustaleń Sąd Powiatowy oddalił powództwo, doszedł bowiem do wniosku, że wobec orzeczenia przez sąd karny w wyżej cytowanym wyroku skazującym przepadku zegarka na rzecz Skarbu Państwa brak jest przesłanek do uwzględnienia powództwa z mocy art. 412 k.c.W toku rozpoznawania sprawy na skutek rewizji prokuratora oraz Skarbu Państwa od wyroku zaocznego, oddalającego powództwo, Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi nasunęły się wątpliwości co do wykładni art. 412 k.c., w następstwie czego sąd ten odroczył rozprawę i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy dopuszczalne jest stosowanie art. 412 k.c. wobec świadczenia uzyskanego świadomie w wykonaniu czynności prawnej sprzecznej z prawem, jeżeli przedmiot tego świadczenia uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa w postępowaniu karnym, a dochodzone w sprawie świadczenie stanowi równowartość względnie częściową wartość tego przepadłego przedmiotu".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Już po przedstawieniu cytowanego zagadnienia Pełny Skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego podjął uchwałą z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973/3 poz. 37), zawierającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 412 k.c. i art. 197 k.p.c. W tezie 4 tej uchwały zostało zamieszczone m.in. następujące stwierdzenie:"Przedmiot świadczenia ulega przepadkowi w całości. Gdy obie strony spełniają świadczenia w wykonaniu zobowiązań z umowy wzajemnej, przepadkowi ulegają przedmioty obu tych świadczeń".W uzasadnieniu tej tezy wskazano m.in., że przepadek obejmuje przedmioty obu świadczeń wzajemnych dlatego, że według wyraźnego brzmienia art. 412 k.c. przedmiotem przepadku nie jest wzbogacenie z czynności prawnej o celu niegodziwym, lecz sam przedmiot spełnionego świadczenia. Jeżeli zaś przedmiot jednego ze świadczeń wzajemnych nie ulega przepadkowi z mocy cytowanego art. 412 k.c. (np. dlatego, że rzecz sprzedana przez sprawcę kradzieży paserowi nie stanowiła własności sprzedawcy), to w takim wypadku przepadkiem objęty jest tylko przedmiot świadczenia wzajemnego.Cytowana teza oraz argumenty zamieszczone w wytycznych dla jej uzasadnienia całkowicie wyjaśniają wątpliwości, jakie nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu, wobec czego udzielenie odpowiedzi na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne stało się zbędnym. Dlatego też Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania. Z prawidłowych ustaleń Sądu Powiatowego wynika, że w rozpoznawanej sprawie zachodziły przesłanki do uwzględnienia powództwa zgodnie z dyspozycją art. 412 k.c. Umowa bowiem, mocą której Wacław P. sprzedał uzyskany czynem przestępczym zegarek Tadeuszowi P. za 400 zł z wiedzą przez tego ostatniego, że przedmiot sprzedaży pochodzi z przestępstwa, jest umową wzajemną o celu niegodziwym, świadomość zaś tego zachodziła po obu stronach. Z mocy więc art. 412 k.c. kwota 400 zł, otrzymana przez pozwanego Wacława P. uległa przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok zaoczny, oddalający powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa dochodzoną pozwem kwotę 400 zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c., a o obowiązku uiszczenia przez pozwanego opłaty sądowej - na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.