III CZP 24/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Prokuratora Powiatowego w S. działającego na rzecz Skarbu Państwa - Prezydium Rady Narodowej, Wydział Finansowy przeciwko Tadeuszowi S. i Zenonowi L. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 8 marca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie o zwrot tego, co zostało świadczone świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę, odpowiedzialność osób, które zostały uznane za winne tegoż, że wspólnie sprzedawały dolary osobom trzecim, jest solidarna, czy też podzielna w stosunku do pobranej przez każdą z tych osób części świadczenia?",uchwalił:Świadczenie, które na podstawie art. 412 k.c. ulega przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa, obowiązana jest zwrócić ta osoba, która świadczenie to otrzymała, także wtedy, gdy do świadczenia doszło w wyniku zabronionej działalności wspólnie zorganizowanej z innymi osobami. W razie wspólnego przyjęcia świadczenia podzielnego przyjmujący świadczenie obowiązani są zwrócić je Skarbowi Państwa w częściach równych, chyba że z treści czynności prawnej, w której następstwie doszło do zabronionego świadczenia, wynika, że osoby te otrzymały świadczenie w innych częściach. Jeżeli ten, kto otrzymał w powyższych okolicznościach świadczenie, przekazał je - w całości lub w części - drugiej z osób działających wspólnie, do zwrotu całości lub odpowiedniej części świadczenia obowiązana jest ta druga osoba.Uzasadnienie faktyczneObjęte sentencją niniejszej uchwały zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Pozwani: Tadeusz S. i Zenon L. skazani zostali prawomocnym wyrokiem za to, że w miesiącach kwietniu i maju 1966 r. w S., C. i B., działając wspólnie, sprzedawali sfałszowane dolary. Pozwani uzyskali z tego tytułu od różnych osób łącznie kwotę 55.500 zł. Prokurator, działając na rzecz Skarbu Państwa, wniósł o zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa kwoty 55.500 zł, powołując się na przepis art. 412 k.c. Sąd Powiatowy w Siemiatyczach uwzględnił powództwo w całości. W rewizji od tego wyroku pozwany Zenon L. m.in. zarzucił, że w istocie rzeczy pomagał on jedynie drugiemu pozwanemu w puszczaniu w obieg fałszywych banknotów, za co otrzymał tylko "prowizję". W efekcie więc z uzyskanych bezprawnie kwot pobrał dla siebie tylko nieznaczną część.Rozpoznając rewizje obydwu pozwanych, Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy pozwani obowiązani są zwrócić pobrane bezprawnie kwoty, według zasad odpowiedzialności in solidum, czy wreszcie podzielnie.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na obejmujące tę wątpliwość pytanie (art. 391 k.p.c.), Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 412 k.c. nie określa, kto jest dłużnikiem Skarbu Państwa z tytułu świadczenia, które z mocy tego przepisu uległo przepadkowi. W drodze przeto wykładni logicznej - jak to bliżej wyjaśnił Sąd Najwyższy w tezie 6 wytycznych z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973, z. 3, poz. 37) - należy przyjąć, że dłużnikiem Skarbu Państwa z tego tytułu staje się osoba, która świadczenie przyjęła, świadczenie to bowiem weszło do jej majątku. Tylko ta okoliczność decyduje o powstaniu obowiązku zwrotu świadczenia, o którym mowa. Inne okoliczności są z tego punktu widzenia bez znaczenia, a w szczególności okoliczność, że do niegodziwego (por. tezę 2 wymienionych wytycznych) świadczenia w rozumieniu art. 412 k.c. doszło w wyniku uzgodnionej uprzednio przestępnej działalności kilku osób.Także więc w takim wypadku dłużnikiem Skarbu Państwa staje się ten, kto w ostatecznym wyniku otrzymał świadczenie, w tym sensie, że weszło ono do jego majątku.Jak zaznaczono, o powstaniu obowiązku zwrotu świadczenia decyduje ostateczny wynik w dziedzinie przesunięć majątkowych spowodowanych niegodziwym świadczeniem. Jeżeli przeto niegodziwe świadczenie przyjęła jedna z osób działających w porozumieniu, ale świadczenie to przekazała drugiemu uczestnikowi przestępnego porozumienia, to obowiązany wobec Skarbu Państwa do zwrotu świadczenia jest ten drugi uczestnik, a nie ten, kto świadczenie bezpośrednio przyjął. Świadczenie bowiem weszło nie do jego majątku, lecz do majątku innego uczestnika porozumienia. Tak w szczególności byłoby, gdyby okazały się prawdziwe twierdzenia wymienionego wyżej pozwanego, że działał on jedynie na zlecenie głównego organizatora przestępnej akcji, w związku z czym dla siebie zatrzymywał, tytułem wynagrodzenia, tylko część uzyskiwanych sum. Wówczas byłby on obowiązany zwrócić tylko te kwoty, które zatrzymał dla siebie, resztę zaś powinien zwrócić ten, na czyje zlecenie przestępna akcja została przeprowadzona, ta bowiem reszta weszła do jego majątku.Może się jednak zdarzyć - i taki stan należy przyjąć w razie braku dowodów wskazujących na sytuację odmienną - że świadczenie przyjmuje w ostatecznym wyniku kilka osób wspólnie. Wspólnie - to znaczy, że świadczenie przechodzi do majątku każdej z nich. Bez znaczenia natomiast z tego punktu widzenia jest, czy bezpośrednio otrzymują je razem, czy też że jedna z osób działała na rzecz swoją i na rzecz pozostałych uczestników przestępnego porozumienia.W takiej sytuacji nie można przede wszystkim przyjąć solidarności po ich stronie, żaden bowiem przepis nie przewiduje solidarności dla takiego wypadku (art. 369 k.c.), a jak to słusznie podkreślił Sąd Wojewódzki, do zastosowania w drodze analogii przepisu art. 441, przewidującego odpowiedzialność solidarną osób odpowiadających z czynu niedozwolonego, brak jest podstaw.Brak jest również podstaw do przyjęcia tzw. solidarności niewłaściwej (odpowiedzialności in solidum), gdyż z żadnego przepisu nie wynika, aby w omawianym wypadku Skarb Państwa mógł żądać całości niegodziwego świadczenia od każdego z uczestników porozumienia zabronionego przez prawo. Przeciwnie, właściwe przepisy określają, w jaki sposób dług wspólny, mający za przedmiot świadczenie podzielone, powinien być zwrócony. W myśl mianowicie art. 379 § 1 k.c. jeżeli jest kilku dłużników, a świadczenie jest podzielne, dług dzieli się na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest dłużników. Wynika z tego, że każda z osób, która otrzymała niegodziwe świadczenie wspólnie, obowiązana jest zwrócić Skarbowi Państwa tylko przypadającą na nią część. Podobnie zresztą jest w wypadku, gdy kilka osób otrzymało zwykłe świadczenie nienależne; ich obowiązek zwrotu uzyskanej korzyści ulega wówczas podziałowi.Z art. 379 § 1 in fine k.c. wynika z kolei, że części, jakie przypadają na poszczególnych dłużników, są równe, chyba że z okoliczności wynika co innego. Stosownie do tego w sentencji niniejszej uchwały wyjaśniono, że osoby, które uzyskują niegodziwe świadczenie wspólnie, muszą je zwrócić w częściach równych, chyba że z treści czynności prawnej, w wyniku której doszło do zabronionego świadczenia, wynika, iż osoby te otrzymały świadczenie w innych częściach.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.