III CZP 119/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz. Sędziowie SN: K. Kołakowski (sprawozdawca), C. Żuławska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Janinie S., Marii M., Stanisławowi M. o unieważnienie umowy darowizny, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Przemyślu postanowieniem z dnia 12 września 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w sytuacji, gdy w czasie trwania wspólności ustawowej małżonkowie zgromadzili wkład oszczędnościowy stanowiący część przedpłaty na samochód osobowy, zaś pozostałą część (w znacznie wyższej kwocie) pokrył jeden z małżonków ze środków pochodzących z majątku odrębnego, w skład dorobku wchodzi przedmiotowy samochód czy też jedynie część wartości samochodu odpowiadająca procentowi, w jakim zgromadzony na początku wkład pozostawał w relacji do ceny z daty nabycia samochodu?podjął następującą uchwałę:Samochód osobowy, nabyty w czasie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej w drodze realizacji uprawnień związanych z należącym do dorobku specjalnym rachunkiem przedpłat, jest składnikiem majątku objętego tą wspólnością. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne nasunęło się przy rozpoznawaniu przez Sąd Wojewódzki rewizji od wyroku Sądu Rejonowego, ustalającego nieważność umowy darowizny samochodu osobowego zawartej pomiędzy współpozwanymi: żoną powoda i jej rodzicami. Według ustaleń tego Sądu, w 1981 r. powód wraz z żoną dokonali - na specjalne rachunki - przedpłat na dwa samochody osobowe, a po ich połączeniu, z zamiarem nabycia samochodu Fiat 126 p, dokonywali wspólnie dalszych wpłat. Po separacji faktycznej wpłat takich dokonywała pozwana, ona też dopłaciła ze środków pochodzących z jej majątku odrębnego kwotę 800.000 zł, i za kwotę 1.240.000 zł nabyła w dniu 24 lutego 1988 r., realizując uprawnienia ze specjalnego rachunku przedpłat (prowadzonego na jej imię), samochód osobowy Fiat 126 p. W dniu 14 marca 1988 r. bez zgody powoda pozwana dokonała darowizny tego samochodu na rzecz swoich rodziców.W rewizji od tego wyroku, wniesionej w imieniu pozwanych, zarzucono m.in., że przy tych ustaleniach powód mógł żądać unieważnienia umowy w odniesieniu do 1/3 wartości samochodu, ponieważ w 2/3 części stanowi on majątek odrębny pozwanej "i żadne przepisy nie zabraniają jej dysponowania tymi 2/3 częściami".Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, pogląd, że uprawnienie do nabycia samochodu związane z dokonaniem przedpłaty, jako mające charakter majątkowy, wchodzi do majątku dorobkowego małżonków, może budzić wątpliwości wówczas, gdy środki zgromadzone na zakup samochodu nie pochodzą w całości z majątku dorobkowego. "Chodzi w tym przypadku o zastosowanie zasady surogacji w sytuacji ekspektatywy uzyskania samochodu, a w konsekwencji, do jakiego majątku należy zaliczyć nabyty samochód". Według tego Sądu, stanowisko doktryny nie znajduje odzwierciedlenia w stanowisku Sądu Najwyższego (zawartym w uchwale z dnia 13 listopada 1962 r. III CO 2/62, OSNCP 1963, z. 10, poz. 217, a posiłkowo także w uchwale z dnia 13 października 1988 r. III CZP 71/88, GP Nr 4 z 1989 r., dotyczącej wkładu mieszkaniowego). Tym Sąd Wojewódzki uzasadnił swoje postanowienie.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie (art. 391 k.p.c. i art. 13 pkt 5 ustawy o Sądzie Najwyższym) Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:W przyjętych okolicznościach sprawy istotne znaczenie przypisać należy szczególnemu sposobowi nabycia samochodu będącego przedmiotem kwestionowanej darowizny. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 16 stycznia 1984 r. III CRN 330/83, OSNCP 1984, z. 8, poz. 143 i uchwałę z dnia 27 czerwca 1984 r. III CZP 31/84, OSNCP 1985, z. 1, poz. 12 nawiązującą do uchwały składu 7 sędziów z dnia 28 lutego 1972 r. III CZP 96/71, OSNCP 1972, z. 12 poz. 211) pochodzący ze środków objętych wspólnością ustawową wkład oszczędnościowy, zgromadzony na specjalnym rachunku przedpłat na nabycie samochodu osobowego, wchodzi do majątku dorobkowego, niezależnie od tego, że otwarty został na nazwisko jednego tylko z małżonków. Jednym z uprawnień wiążących się z tym rachunkiem jest wspólne oczekiwanie obojga małżonków na nabycie objętego przedpłatą samochodu (tzw. ekspektatywa). Jak to trafnie ustalił Sąd Rejonowy, w poprzednio występujących warunkach uprawnienie takie miało szczególne znaczenie, gdyż prowadziło do uzyskania samochodu o znacznie wyższej wartości rynkowej niż uiszczona w ramach przedpłat cena. W konsekwencji więc z chwilą nabycia samochód staje się składnikiem majątku objętego wspólnością ustawową, i to nawet wówczas - jak przyjmowano - gdy doszło do niego już po ustaniu tej wspólności. Dlatego też w uchwale z dnia 17 grudnia 1982 r. III CZP 53/82 (OSNCP 1983, z. 5-6, poz. 73) Sąd Najwyższy, potwierdzając dotychczasowy kierunek powołanego orzecznictwa co do charakteru następstw wynikających z koncepcji tzw. oczekiwania prawnego (ekspektatywy), tylko z uwzględnieniem swoistości sytuacji, jaka miała miejsce w sprawie, przyjął, że w razie wniesienia po ustaniu wspólności ustawowej przez jednego z byłych małżonków istotnej części przedpłaty i odebrania samochodu, w skład majątku wspólnego wchodzi tylko - odpowiednio ustalona - część wartości samochodu według cen wolnorynkowych.Stanowisko to potwierdza, że dokonanie przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej dopłaty do zgromadzonego wkładu określonej kwoty z majątku odrębnego nie może zmienić bytu prawnego odebranego samochodu jako składnika majątku wspólnego. Kwota ta stanowi w takiej sytuacji jedynie nakład z majątku odrębnego na majątek wspólny, podlegający rozliczeniu w toku podziału tego ostatniego majątku po ustaniu wspólności. Jej wniesienie nie może natomiast stanowić podstawy do dokonania - jak to sugerowano w rewizji - swoistego podziału majątku wspólnego w sprawie o ustalenie nieważności umowy darowizny tak nabytego samochodu, przez konstruowanie możliwości ograniczenia takiej nieważności do udziału w jego wartości. Jak wynika z załączonych akt sprawy (...), wyrok orzekający rozwód małżeństwa powoda i pozwanej zapadł już i stał się prawomocny po wydaniu zaskarżonego wyroku, a zatem otwarta jest już możliwość podziału majątku wspólnego stron.