1 CO 9/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: J. Majorowicz, Z. Wiszniewski (sprawozdawca), S. Gross, F. Błahuta, J. Ignatowicz (współsprawozdawca), K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury, rozpoznał na posiedzeniu jawnym, dnia 10 września 1962 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Wandy G. przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuraturze Powiatowej dla m. Gdańska i innym o wyłączenie spod zajęcia samochodu:"1) Czy samochód wygrany na książeczkę premiową PKO przez jednego z małżonków w czasie trwania małżeństwa stanowi dorobek wygrywającego (art. 21 § 1 k.r.), a jeżeli tak, to czy wchodzi w skład majątku wspólnego, jeżeli kwota pieniężna umieszczona na książeczce PKO została wygrywającemu podarowana (art. 21 § 2 k.r.)?2) Czy, aby zrealizować przewidziane w art. 23 § 1 k.r. prawo zaspokojenia z majątku objętego wspólnością ustawową, wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, musi przeciwko drugiemu małżonkowi uzyskać tytuł wykonawczy?3) Czy wierzytelność powstała wskutek wyrządzenia przez małżonka przestępstwem szkody w majątku społecznym jest wierzytelnością, która w rozumieniu art. 23 § 2 k.r. dotyczy majątku sprawcy »nie objętego wspólnością ustawową« i czy taka wierzytelność podlega zaspokojeniu z majątku objętego wspólnością majątkową?4) Jaki organ powołany jest do zastępowania Państwa w sprawach wytaczanych na podstawie art. 6 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"1. Samochód wygrany na książeczkę premiową PKO przez jednego z małżonków w czasie trwania małżeństwa wchodzi w skład majątku wspólnego także wtedy, gdy kwota umieszczona na książeczce PKO została wygrywającemu darowana.2. Małżonek osoby podejrzanej, w stosunku do której prokurator zarządził zabezpieczenie przewidziane w art. 3 ustawy z 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11), nie może żądać zwolnienia od zajęcia przedmiotu objętego wspólnością ustawową.3. Wierzytelność powstała w następstwie wyrządzenia szkody w majątku społecznym czynem przestępnym jednego z małżonków podlega zaspokojeniu także z majątku objętego wspólnością ustawową.4. W sprawach przeciwko Skarbowi Państwa o zwolnienie od egzekucji prowadzonej w trybie przepisów powołanej ustawy Skarb Państwa reprezentują: a) co do zabezpieczenia lub wykonania kary grzywny - prokurator, b) co do zabezpieczenia lub wykonania kary przepadku majątku - organ finansowy, c) co do odszkodowania - państwowa jednostka organizacyjna, w zakresie działalności której szkoda została wyrządzona"Uzasadnienie faktyczneIPrzepis art. 21 § 1 k.r. określa, co jest objęte wspólnością ustawową. Są nią mianowicie objęte przedmioty majątkowe, które spełniają następujące dwie przesłanki łącznie:1zostały nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa,1stanowią jego dorobek.Nie ma podstaw do przypuszczenia, by kodeks rodzinny - kodyfikacja szczególnie lakoniczna - zawierał przepisy zbędne w całości lub części. Nie ma więc podstaw do przypuszczenia, jakoby człon art. 21 § 1 k.r. brzmiący: "i stanowiące jego dorobek" był pozbawiony treści normatywnej, jakoby zatem druga z powyższych przesłanek w gruncie rzeczy nie istniała.Przy rozstrzyganiu pytania, co jest "dorobkiem", nie można szukać odpowiedzi w przepisie § 2 art. 21 k.r. Przepis ten nie głosi bowiem, że wymienionych tam przedmiotów nie uważa się za dorobek (nie głosi również, że przedmiotów tych nie uważa się za nabyte w czasie trwania małżeństwa), lecz wymienia przedmioty, które nie są objęte wspólnością ustawową. Przepis § 2 art. 21 k.r. byłby zatem bezprzedmiotowy, gdyby wyłączał ze wspólności coś, co by już - zgodnie z ogólną normą § 1 art. 21 k.r. - w zakres tej wspólności nie wchodziło. Jeżeli więc przepis § 2 art. 21 k.r. wymienia przedmioty majątkowe, które nie są objęte wspólnością ustawową, to czyni tak właśnie dlatego, że przedmioty te mieszczą się w zakresie § 1 art. 21 k.r., że zatem gdyby nie zostały wyłączone przepisem § 2, byłyby objęte wspólnością ustawową. Wyłączenie dokonane w § 2 art. 21 k.r. jest wyłączeniem pewnych przedmiotów ze wspólności ustawowej, nie jest natomiast wyłączeniem ich z zakresu pojęcia dorobku. Skoro zaś nie ma podstaw do przypuszczenia, by § 2 art. 21 k.r. był normą zbędną w całości lub w pewnej części, to sam fakt istnienia tego przepisu dowodzi, że gdyby przedmioty w nim wymienione nie zostały wyłączone, byłyby objęte wspólnością ustawową (§ 1 art. 21 k.r.), że zatem spełniają one przesłankę "dorobku". W szczególności zatem, gdyby przedmioty nabyte przez spadek, zapis lub darowiznę nie były dorobkiem w rozumieniu § 1 art. 21 k.r., to przepis § 2 nie wymieniałby ich w ogóle. A zatem z art. 21 § 2 k.r. nie tylko nie wynika, jakoby przedmioty nabyte nie przez działalność gospodarczą nie były dorobkiem, lecz właśnie przeciwnie, sam fakt istnienia przepisu § 2 art. 21 k.r. (czyli potrzeba dokonania wszystkich wyłączeń przewidzianych w tym przepisie) wykazuje, że nawet przedmioty nabyte przez spadek, zapis lub darowiznę są dorobkiem w rozumieniu § 1 art. 21 k.r. i że właśnie dlatego, że są dorobkiem, musiały być wyłączone normą § 2, żeby nie były objęte wspólnością ustawową.Wynika stąd, że określenie "dorobek" (§ 1 art. 21 k.r.) jest przez ustawę rozumiane szeroko, że w szczególności sposób nabycia danego przedmiotu jest dla określenia "dorobku" najzupełniej obojętny.Dorobkiem jest bowiem każdy przedmiot majątkowy, którego nabycie zwiększa majątek i stanowi pewną wartość trwałą, a zatem to, co nie jest przeznaczone na bieżącą konsumpcję i pozostaje w majątku po ewentualnym pokryciu wydatków konsumpcyjnych. Dorobek nie musi być "wygospodarowany", może być osiągnięty w jakikolwiek sposób, byleby przedmiot nabyty zwiększał majątek i byleby to zwiększenie miało cechę pewnej trwałości.Jeżeli więc np. kwota złożona na oprocentowaną książeczkę oszczędnościową jest majątkiem odrębnym małżonka, to bieżące odsetki nie są objęte wspólnością ustawową jedynie wtedy, gdy w konkretnym wypadku są przeznaczone na bieżącą konsumpcję, gdy zatem nie zachodzi trwałe zwiększenie majątku. W przeciwnym razie odsetki te stanowić będą majątek wspólny małżonków - bez względu na to, czy kwota umieszczona na książeczce oszczędnościowej jest majątkiem odrębnym dlatego, że była już majątkiem małżonka przed zawarciem małżeństwa, czy też dlatego, że uzyskał on ją w czasie trwania małżeństwa przez spadek, zapis lub darowiznę.Jeżeli małżonek złożył darowaną mu sumę na książeczkę premiową PKO, która zamiast oprocentowania uczestniczy w losowaniu samochodów, to wygrany samochód jest dorobkiem w rozumieniu art. 21 § 1 k.r., gdyż zawsze stanowi on trwałe zwiększenie się majątku. Dorobek ten nie byłby objęty wspólnością ustawową tylko wtedy, gdyby był wyłączony z mocy § 2 art. 21 k.r. Jednakże nie zachodzi tu żadna z przesłanek wyłączenia.W szczególności samochód wygrany nie jest przedmiotem nabytym przez darowiznę. Przedmiotem "nabytym przez darowiznę" była jedynie (jak to zakłada pytanie 1 przedstawione składowi siedmiu sędziów) kwota pieniężna ulokowana na książeczce premiowej PKO. Samochód wygrany na taką książeczkę nie byłby zresztą - w rozumieniu § 1 art. 21 k.r. - przedmiotem nabytym przez darowiznę nawet wtedy, gdyby darowana była nie gotówka, lecz książeczka premiowa opiewająca na odpowiednią kwotę. Okoliczność bowiem, że z przedmiotem darowizny związana jest szansa wygrania samochodu, nie uzasadniałaby poglądu, iż wynik uiszczenia się tej szansy (wygrany samochód) został małżonkowi darowany przez darczyńcę.Samochód wygrany w wypadku będącym założeniem pierwszego pytania przedstawionego składowi siedmiu sędziów nie jest wiec "przedmiotem nabytym przez darowiznę". Okoliczność, że jest on nabytkiem z majątku odrębnego, nie uzasadnia wyłączenia go z majątku wspólnego małżonków, zwłaszcza że majątek odrębny (kwota ulokowana na książeczce) pozostaje nadal nie uszczuplony.Do samochodu takiego nie stosuje się również żadne z dalszych wyłączeń przewidzianych w § 2 art. 21 k.r. W aktualnych w Polsce warunkach samochód nie jest nigdy "przedmiotem osobistego użytku" w rozumieniu § 2 art. 21 k.r. i w odczuciu społeczeństwa, choćby nawet faktycznie używał go tylko jeden małżonek. Przedmiotem osobistego użytku w rozumieniu art. 21 § 2 k.r. są bowiem tylko te rzeczy, które ze swej istoty i przeznaczenia służą wyłącznie danej osobie i w opinii otoczenia są właśnie z tą osobą najściślej związane, jak np. bielizna, ubranie, obuwie, wehikuł dla inwalidy itp. Samochód nie jest takim przedmiotem. Nigdy nie jest on także przedmiotem "potrzebnym do wykonywania zawodu", gdyż przedmiotem takim są jedynie narzędzia osobistej pracy zawodowej. Nawet dla zawodowego kierowcy samochód nie jest przedmiotem "potrzebnym do wykonywania zawodu", gdyż własny samochód nie jest potrzebny do tego, by być kierowcą. Dla oceny, czy dany przedmiot jest - w rozumieniu § 2 art. 21 k.r. - potrzebny do wykonywania zawodu, nie wystarczy stwierdzenie przydatności tego przedmiotu dla danego zawodu. Przedmiotami potrzebnymi do wykonywania zawodu są jedynie narzędzia osobistej pracy (np. słuchawka dla lekarza, hebel dla stolarza), których więź z danym zawodem jest zupełnie ścisła. Dlatego samochód nie jest w rozumieniu § 2 art. 21 k.r. przedmiotem potrzebnym do wykonywania zawodu nawet w wypadku, gdy jest on - jak np. dla lekarza na wsi - bardzo pożyteczny.Skoro więc w sytuacji, jaka jest założeniem pytania 1, samochód wygrany przez małżonka nie mieści się nigdy w wyłączeniach przewidzianych w § 2 art. 21 k.r., skoro zatem samochód wygrany przez małżonka w czasie trwania małżeństwa jest zawsze objęty wspólnością ustawową, to zasada prawna objęta punktem 1 sentencji niniejszej uchwały nie wymaga żadnych ograniczających zastrzeżeń. Uchwalona zasada prawna (punkt 1 sentencji) pomija jednak zawarty w pytaniu człon co do dorobku, skoro element ten nie wymaga odrębnej odpowiedzi, kwestia bowiem takiego dorobku, który nie jest objęty wspólnością ustawową (co może mieć miejsce w wypadkach z art. 21 § 2 k.r., jak to już wyżej wskazano), jest nieaktualna w sprawie, przy której rozpoznaniu wyłoniło się pytanie przedstawione składowi siedmiu sędziów.IIW związku z pytaniem drugim stwierdzić należy, że brzmienie art. 23 § 1 k.r. nie jest na tyle jednoznaczne, by wykluczało możliwość kilku rozwiązań kwestii objętej tym pytaniem. W szczególności przepis ten ("z majątku objętego wspólnością ustawową może żądać zaspokojenia także wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków") mógłby być rozumiany w ten sposób, że treścią jego jest przyznanie wierzycielowi jednego małżonka roszczenia względem jego współmałżonka. Przy takim założeniu należałoby konsekwentnie uznać, że wierzyciel jednego małżonka, zaspokajając się z przedmiotu objętego wspólnością ustawową, realizuje także roszczenie, które przysługuje mu względem małżonka dłużnika, że zatem także i co do tego roszczenia potrzebny mu jest tytuł wykonawczy. W dalszej konsekwencji należałoby wówczas przyjąć, że jeżeli wierzyciel prowadzący egzekucję z przedmiotu objętego wspólnością ustawową nie ma tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi dłużnika, to ewentualny proces z powództwa tegoż małżonka o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji pozwany wierzyciel musiałby przegrać już z tej przyczyny, że przedmiot ten jest objęty wspólnością ustawową; w świetle bowiem argumentacji zawartej w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 14.2.1955 r. (OSN III/1955, poz. 52) pozwany wierzyciel nie mógłby bronić się skutecznie zarzutem, że małżonek jego dłużnika odpowiada z majątku wspólnego.Aczkolwiek można by przytoczyć argumenty logiczno-formalne na poparcie i rozwinięcie wyżej przedstawionej lub podobnej konstrukcji, to jednak trudno byłoby ją zaaprobować. Zgodnie ze swym brzmieniem przepis art. 23 § 1 k.r. może bowiem - a nawet powinien - być rozumiany zupełnie inaczej, a mianowicie następująco.Art. 23 § 1 k.r. głosząc, że "dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków", przeciwstawia się poglądowi, jakoby małżonek dłużnika był współdłużnikiem. Przepis art. 23 § 1 k.r. głosi bowiem: mimo że dłużnik jest tylko jeden, wierzyciel może się zaspokoić także z majątku wspólnego, tak jak gdyby majątek ten nie był majątkiem wspólnym, czyli - innymi słowy - wierzyciel jednego z małżonków, zaspokajając swe roszczenie względem tegoż małżonka, ma prawo traktować majątek wspólny małżonków tak samo jak majątek odrębny swego dłużnika. Dając to prawo wierzycielowi jednego małżonka, przepis art. 23 § 1 k.r. odmawia tym samym współmałżonkowi dłużnika możności przeciwstawienia się egzekucji na tej tylko podstawie, że przedmiot, z którego wierzyciel prowadzi egzekucję, jest objęty wspólnością ustawową. W tym właśnie wyczerpuje się treść przepisu art. 23 § 1 k.r.Dlatego też wierzycielowi, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, a który zmierza do zaspokojenia się z majątku wspólnego, nie jest potrzebny żaden tytuł przeciwko małżonkowi dłużnika. Małżonek dłużnika może jednak żądać zwolnienia zajętego przedmiotu wspólnego od egzekucji, gdy wierzycielowi nie przysługuje prawo zaspokojenia się z majątku wspólnego.Taka właśnie wykładnia odpowiada praktyce, jaką stosują sądy niższych instancji od czasu obowiązywania kodeksu rodzinnego. Egzekucje z majątku wspólnego prowadzone są na podstawie tytułu wykonawczego opiewającego tylko przeciwko jednemu z małżonków (dłużnikowi). Od wierzyciela nie wymaga się tytułu także przeciwko małżonkowi dłużnika, chyba że konieczność uzyskania wyroku przeciwko małżonkowi dłużnika podyktowana jest szczególną sytuacją, jaka np. wynika ze stanu księgi wieczystej (por. orzeczenie S.N. z 26.6.1952 r., OSN III/1953, poz. 77). Praktyka ta jest zupełnie jednolita. O tym zaś, że nie wywołuje ona w życiu żadnych komplikacji i nie wyrządza nikomu krzywdy, świadczy wymownie fakt, iż zagadnienie to - mimo swej oczywistej częstotliwości w praktyce - nie wyłoniło się dotychczas frontalnie przed Sądem Najwyższym, a nawet - jak o tym niżej będzie mowa - w sprawie, w której rozpoznaniu skład zwykły S.N. przedstawił pytanie składowi siedmiu sędziów, zagadnienie to nie jest bezpośrednio aktualne.Okoliczności powyższe nie są pozbawione znaczenia. Jeżeli bowiem samo brzmienie art. 23 § 1 k.r. nie rozstrzyga rozważanego tu zagadnienia dostatecznie stanowczo, to spośród logicznie możliwych rozwiązań należy wybrać takie, które najlepiej czyni zadość potrzebom praktycznym. A co do tych właśnie potrzeb praktycznych daje 12-letnia jednolita praktyka odpowiedź zupełnie stanowczą. Wątpliwość wyrażoną w pytaniu 2 przedstawionym składowi siedmiu sędziów należy zatem rozstrzygnąć zgodnie z wyżej przedstawioną wykładnią art. 23 § 1 k.r.Zdyskwalifikowanie przez Sąd Najwyższy wieloletniej praktyki sądów niższych instancji, którą społeczeństwo aprobuje, a która - nie kolidując bynajmniej z brzmieniem ustawy - dobrze zaspokaja potrzeby praktyczne, nie powinno wchodzić w rachubę. Zresztą dezaprobowanie przez Sąd Najwyższy powyższej jednolitej praktyki miałoby m. in. ten skutek, że wszyscy wierzyciele, którzy mają tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi żyjącemu we wspólności ustawowej ze swym współmałżonkiem i którzy nie przeprowadzili jeszcze egzekucji, musieliby obecnie wytaczać nowe procesy przeciwko małżonkom swych dłużników, aby uniknąć narażenia się na proces o zwolnienie od egzekucji, który - w razie przyjęcia odmiennej wykładni art. 23 § 1 k.r. - musieliby przegrać z motywów wynikających z wyżej powołanej uchwały z 14.2.1955 r. Nie istnieje żadna praktyczna potrzeba, która by mogła usprawiedliwić tego rodzaju komplikację.W art. 23 § 1 k.r. nie chodzi o wprowadzenie odpowiedzialności ograniczonej małżonka (odpowiedzialności majątkiem wspólnym) za dług współmałżonka. Konstrukcja art. 23 § 1 k.r. jest inna niż np. konstrukcja art. 288 § 1 k.z. Sensem art. 23 § 1 k.r. jest natomiast to, że zmierza on do ułatwienia wierzycielowi zaspokojenia się i do usunięcia trudności, jakie dla wierzyciela jednego małżonka przedstawiałaby wspólność łączna obejmująca majątek wspólny małżonków. W wypadku art. 23 § 1 k.r. sytuacja jest zupełnie odmienna niż w tych wypadkach, w których przepis prawa głosi, że dana osoba odpowiada - w sposób ograniczony lub nieograniczony - za cudzy dług. O tym bowiem przepis art. 23 § 1 k.r. wcale nie mówi i nie ma potrzeby dopatrywania się w nim takiej myśli. Dotyczy on bowiem zupełnie innych stosunków. Przewidziane w art. 23 § 1 k.r. prawo zaspokojenia się wierzyciela jednego z małżonków z majątku objętego wspólnością ustawową ma swe uzasadnienie we wspólności życiowej, jaka normalnie istnieje pomiędzy małżonkami. Dzięki tej właśnie istniejącej między nimi więzi nie zachodzi z reguły praktyczna potrzeba zapewnienia dla małżonka dłużnika tych gwarancji, jakie są konieczne dla osoby trzeciej odpowiedzialnej za cudzy dług. Życiowo rzecz biorąc, małżonek dłużnika nie jest bowiem w gruncie rzeczy "osobą trzecią"; z reguły małżonkowie traktują sprawy każdego z nich jako sprawy wspólne. Proces wytoczony przez wierzyciela jednego z małżonków przeciwko temuż małżonkowi małżonkowie traktują z reguły jako proces wspólny, prowadzony przez oboje. Dlatego też nie ma praktycznej potrzeby, by także małżonek dłużnika uczestniczył jako strona w procesie wytoczonym przez wierzyciela przeciwko dłużnikowi; nie ma potrzeby, by do egzekucji z majątku wspólnego wymagać także tytułu przeciwko małżonkowi dłużnika. Gdyby także małżonek dłużnika musiał być pozwany, jego obrona zmierzająca do wykazania nieistnienia wierzytelności dochodzonej przez wierzyciela nie sięgałaby dalej niż obrona samego dłużnika.Wszystko to wynika z więzi, jaka miedzy małżonkami normalnie istnieje i w intencji ustawy istnieć powinna, jaka zatem jest założeniem rozwiązania dokonanego przez ustawodawcę w art. 23 § 1 k.r. Jeżeliby w konkretnym wypadku ta więź uległa znacznemu rozluźnieniu, uzasadnione byłoby zniesienie wspólności ustawowej, w następstwie czego art. 23 k.r. stałby się bezprzedmiotowy.Odmienna wykładnia art. 23 § 1 k.r., wymagająca od wierzyciela uzyskania tytułu wykonawczego także przeciwko małżonkowi dłużnika, prowadziłaby do sztucznej i praktycznie bezpłodnej komplikacji, a zarazem byłaby sprzeczna z postulatem prostoty i komunikatywności konstrukcji prawnych, który to postulat powinien być zwłaszcza w dziedzinie prawa rodzinnego realizowany szczególnie stanowczo.Wyżej rozważane zagadnienie objęte pytaniem 2 nie jest jednak zagadnieniem bezpośrednio aktualnym w sprawie, w której rozpoznaniu przedstawione zostało pytanie składowi siedmiu sędziów. Sprawa owa polega bowiem na tym, że w toku postępowania karnego przeciwko mężowi powódki prokurator wydał na zasadzie art. 3 ustawy z 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego (Dz. U. Nr 4, poz. 11) postanowienie o zabezpieczeniu, a komornik na podstawie tego postanowienia zajął samochód celem zabezpieczenia roszczenia odszkodowawczego oraz grożącej podejrzanemu grzywny; powódka domaga się zwolnienia samochodu od zajęcia uważając, że stanowi on jej majątek odrębny, gdyż wygrała go na książeczkę premiową PKO. Aczkolwiek - jak to już wyżej zostało wyjaśnione pod I - pogląd ten jest mylny, to jednak rozstrzygnięcia wymaga z kolei pytanie, czy fakt, że przedmiot zajęty na podstawie postanowienia prokuratora jest objęty wspólnością ustawową, daje sam przez się małżonkowi osoby podejrzanej podstawę do żądania zwolnienia tego przedmiotu od zajęcia.Aby na to ostatnie pytanie odpowiedzieć, niezbędne było rozstrzygnięcie kwestii objętej pytaniem 2. Jeżeliby się bowiem przyjęło, że małżonek dłużnika egzekwowanego może się skutecznie sprzeciwić egzekucji z przedmiotu objętego wspólnością ustawową, prowadzonej celem zaspokojenia wierzyciela swego współmałżonka, to konsekwentnie musiałoby się przyjąć, że może on także sprzeciwić się zajęciu takiego przedmiotu w trybie zabezpieczenia i żądać zwolnienia go. Skoro jednak - jak to już w poprzedzających rozważaniach zostało wyjaśnione - małżonek dłużnika nie może się skutecznie sprzeciwić zaspokojeniu się wierzyciela swego współmałżonka z przedmiotu objętego wspólnością ustawową, to nie może on również sprzeciwić się zajęciu celem zabezpieczenia. Okoliczność, że chodzi tu nie o zwykłe zabezpieczenie z art. 855 i nast. k.p.c., lecz o szczególny tryb zabezpieczenia przewidziany w art. 3 powołanej ustawy z 21.I.1958 r. nie tylko nie podważa powyższej konkluzji, ale nawet dodatkowo ją wzmacnia.Przewidziane w art. 3 ustawy z 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11) postanowienie prokuratora skierowane jest przeciwko podejrzanemu; tylko podejrzany jest "dłużnikiem egzekucyjnym". Tytuł wykonawczy, jakim jest postanowienie prokuratora (art. 3 § 3 powołanej ustawy), nie może być przeto w żadnym razie skierowany przeciwko małżonkowi osoby podejrzanej, który sam nie jest podejrzany. Jeżeliby więc małżonek mógł żądać zwolnienia na tej tylko podstawie, że tytuł wykonawczy nie opiewa przeciwko niemu, a zajęty przedmiot jest objęty wspólnością ustawową, to - praktycznie rzecz biorąc - w znacznej części wypadków zabezpieczenie mogłoby być udaremnione. W ten sposób prokurator byłby bezsilny w stosunku do majątku wspólnego i w konsekwencji cel ustawy z 21.I.1958 r. byłby w znacznej części wypadków w ogóle nieziszczalny. Jest oczywiste, że tak ustawy z 21.I.1958 r. rozumieć niepodobna.Okoliczność, że zabezpieczeniem orzeczonym przez prokuratora (art. 3 powołanej ustawy) może być objęte nie tylko roszczenie odszkodowawcze, lecz również grożąca podejrzanemu grzywna, nie stwarza potrzeby uzupełnienia powyższych rozważań. W razie skazania małżonka na grzywnę, może ona być ściągnięta także z majątku wspólnego, a zatem grożąca małżonkowi grzywna może być zabezpieczona na majątku wspólnym, Pogląd, jakoby majątek wspólny nie "odpowiadał" za grzywnę, prowadziłby do paradoksalnego wniosku, że w razie skazania obojga małżonków na grzywny, grzywien tych nie można by ściągnąć z majątku wspólnego małżonków, jeżeli mąż sprzeciwiłby się egzekwowaniu z majątku wspólnego grzywny, na którą skazana została żona, a żona sprzeciwiłaby się egzekwowaniu z majątku wspólnego grzywny, na którą skazany został mąż.Także okoliczność, że prokurator może w trybie art. 3 powołanej ustawy zabezpieczyć grożący jednemu z małżonków przepadek majątku, nie stwarza potrzeby jakiejkolwiek modyfikacji poprzedzających rozważań. Zabezpieczenie grożącego przepadku majątku zmierza do zapewnienia realizacji przepadku w trybie przewidzianym przez wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 19.4.1956 r. (OSN III/1956, poz. 61). Byłoby nie do pomyślenia, by małżonek osoby podejrzanej mógł się skutecznie sprzeciwić możliwości zabezpieczenia tej realizacji.Ponieważ kwestia objęta pytaniem 2 przedstawionym składowi siedmiu sędziów i wyjaśniona wyżej w pierwszej części niniejszego rozdziału II stanowi jedynie przesłankę wnioskowania, a w sprawie rozpoznawanej przez skład zwykły chodzi o zabezpieczenie zarządzone przez prokuratora, należało - zgodnie z ustaloną praktyką Sądu Najwyższego - zasadę prawną wyrażoną w punkcie 2 sentencji niniejszej uchwały dostosować do tego przedmiotu, o jaki w istocie chodzi w sprawie rozpoznawanej przez skład zwykły.IIIZałożeniem pytania trzeciego przedstawionego składowi siedmiu sędziów jest sytuacja polegająca na tym, że jeden z małżonków dopuścił się czynu, który jest przestępstwem i który wyrządził szkodę w mieniu społecznym. Chodzi o to, czy wówczas wierzytelność o naprawienie szkody dotyczy - w rozumieniu art. 23 § 2 k.r. - majątku odrębnego sprawcy. W razie odpowiedzi twierdzącej małżonek dłużnika mógłby się skutecznie sprzeciwić zaspokojeniu się wierzyciela z majątku objętego wspólnością ustawową. Dorozumianym założeniem pytania jest również i to, że wierzytelność powstała w czasie trwania małżeństwa, w przeciwnym bowiem razie zagadnienie byłoby bezprzedmiotowe (art. 23 § 2 k.r.)Przestępne wyrządzenie szkody w mieniu społecznym może nastąpić bądź na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy (np. spowodowanie przez pracownika manka w powierzonym mu towarze, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 286 k.k.), bądź niezależnie od ewentualnie istniejącego stosunku prawnego pomiędzy sprawcą a poszkodowanym (np. kradzież towaru w sklepie). Aczkolwiek zatem wierzytelności o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu społecznym czynem przestępnym mogą mieć różny charakter, to jednak - już z natury rzeczy - nie dotyczą one nigdy majątku odrębnego sprawcy.Wierzytelność "dotyczy" - w rozumieniu art. 23 § 2 k.r. - majątku odrębnego małżonka przede wszystkim wówczas, gdy w myśl przepisu prawa wiąże się ona z pewnym przedmiotem wchodzącym w skład majątku odrębnego (np. wierzytelności z art. 363, 365 k.z., wierzytelność z ciężaru realnego) albo z pewną masą majątkową wchodzącą w skład majątku odrębnego (np. wierzytelność z art. 188 k.z., wierzytelności wymienione w art. 2 § 1 pr. spadk.). Wierzytelność "dotyczy" majątku odrębnego także wówczas, gdy jej treść dotyczy bezpośrednio pewnego konkretnego przedmiotu wchodzącego w skład majątku odrębnego. I tak majątku odrębnego dotyczy np. wierzytelność obdarowanego o wydanie rzeczy darowanej wchodzącej w skład majątku odrębnego, analogiczna wierzytelność kupującego o wydanie rzeczy kupionej lub z tytułu rękojmi, wierzytelność o odszkodowanie za ustanowienie służebności na rzecz właściciela nieruchomości stanowiącej majątek odrębny, wierzytelność o wynagrodzenie za reperację domku stanowiącego majątek odrębny itp.Natomiast wierzytelność z tytułu wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym lub przestępstwem nie dotyczy - w rozumieniu art. 23 § 2 k.r. - majątku odrębnego sprawcy nawet wówczas, gdy pomiędzy przedmiotem stanowiącym majątek odrębny a powstaniem wierzytelności zachodzi pewien związek faktyczny, jak to ma miejsce np. w wypadku wierzytelności z art. 148-154 k.z. Wierzytelność, jaką zrodziło przestępstwo, nie "dotyczy" nigdy majątku odrębnego sprawcy. Jeżeli np. małżonek ukradł ziarno, aby je zasiać na gruncie będącym jego majątkiem odrębnym, wierzytelność o odszkodowanie za kradzież ziarna nie dotyczy gruntu. Jeżeli np. narzędziem popełnienia przestępstwa był przedmiot wchodzący w skład majątku odrębnego, wierzytelność o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem nie "dotyczy" owego narzędzia. Jeżeli małżonek wyrządził szkodę czynem przestępnym, to jest obojętne, jakim środkiem i w jakim celu wyrządził on szkodę, czy odniósł z przestępstwa korzyść i czy tę ewentualną korzyść zużył lub chciał zużyć dla swego majątku odrębnego.Jeżeliby się miało rozważać, jakiego majątku "dotyczy" wierzytelność o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu społecznym, to należałoby odpowiedzieć, że dotyczy ona mienia społecznego, a w żadnym razie nie można by było uważać, że wierzytelność ta dotyczy majątku sprawcy.Zasadą wypowiedzianą w przepisie art. 23 § 1 k.r. objęte są nie tylko te wierzytelności, które normalnie wynikają z funkcjonowania małżeństwa, ale - lege non distinguente - także i te, które z funkcjonowaniem małżeństwa nie są związane. W szczególności zatem jeżeli w czasie trwania małżeństwa jeden z małżonków wyrządził czynem przestępnym szkodę w mieniu społecznym, to współmałżonek nie może się skutecznie sprzeciwić zaspokojeniu się wierzyciela z majątku objętego wspólnością ustawową.IVPytanie czwarte przedstawione składowi siedmiu sędziów dotyczy kwestii należytego zastępstwa pozwanego Skarbu Państwa w procesie wytoczonym przeciwko niemu o zwolnienie od egzekucji prowadzonej w trybie ustawy z 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11).Zajęcie przedmiotu, którego zwolnienia żąda od Skarbu Państwa strona powodowa, może nastąpić: a) celem zabezpieczenia grożącej grzywny bądź ściągnięcia orzeczonej grzywny, b) celem zabezpieczenia grożącego przepadku majątku bądź wykonania orzeczonego przepadku majątku, c) celem zabezpieczenia roszczenia Skarbu Państwa o odszkodowanie bądź wyegzekwowania zasądzonego już odszkodowania.Jeżeli chodzi o zabezpieczenie lub ściągnięcie grzywny, to w procesie o zwolnienie od egzekucji reprezentację pozwanego Skarbu Państwa normuje przepis art. VII pkt 4 przep. wpr. prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym przewidujący, że Skarb Państwa reprezentowany jest przez prokuratora. Ustawa z 21.I.1958 r. nie zawiera żadnej normy, która mogłaby uzasadnić pogląd, że przepis ten (w brzmieniu nadanym mu przez dekret z 2.6.1954 r. o zastępstwie sądowym władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 25, poz. 93) nie ma zastosowania w zakresie unormowanym tą ustawą.Jeżeli chodzi o przepadek majątku, to reprezentacja pozwanego Skarbu Państwa w omawianym procesie wynika z art. 8 dekretu z 22.10.1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390). Skoro zaś (w związku z ustawą z 20.3.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej - Dz. U. Nr 14, poz. 130 oraz uchwałą nr 223 Rady Ministrów z 17.3.1951 r. - Mon. Pol. Nr A-28, poz. 358) funkcje urzędów likwidacyjnych przejęły państwowe organy finansowe, to organy te reprezentują pozwany Skarb Państwa w procesach o zwolnienie przedmiotu zajętego celem zabezpieczenia lub wykonania przepadku majątku.Jeżeli zaś chodzi o zwolnienie przedmiotu zajętego celem zabezpieczenia lub egzekucji roszczenia o odszkodowanie, to - skoro ustawa z 21.I.1958 r. nie wprowadza w tym zakresie żadnej nowej normy - pozwany Skarb Państwa reprezentowany jest na zasadach ogólnych. Jest więc reprezentowany przez tę państwową jednostkę organizacyjną, w zakresie działalności której szkoda została wyrządzona, którą zatem reprezentowałby Skarb Państwa, jeżeliby ten jako strona powodowa dochodził odszkodowania.Jak z powyższego wynika, może się zdarzyć, że w omawianych procesach o zwolnienie od egzekucji pozwany Skarb Państwa będzie reprezentowany aż przez trzy organy.Ze względu na zdarzające się niekiedy w podobnych materiach nieporozumienia dodać można, że nie są to zagadnienia legitymacji biernej, legitymowany biernie jest bowiem Skarb Państwa. Tutaj natomiast chodzi o należyte zastępstwo Skarbu Państwa w procesie, którą to okoliczność sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Niezależnie przeto od tego, czy i jak strona powodowa określiła statio fisci, w każdym procesie przeciwko Skarbowi Państwa sąd z urzędu dba o to, by w imieniu Skarbu Państwa działał w procesie właściwy organ państwowy.W wypadku gdy zabezpieczone zostało roszczenie odszkodowawcze przysługujące innej państwowej lub społecznej osobie prawnej, ta właśnie osoba prawna, a nie Skarb Państwa, jest biernie legitymowana w procesie o zwolnienie zajętego przedmiotu. Kwestia ta nie jest jednak objęta ani pytaniem 4 przedstawionym składowi siedmiu sędziów, ani zasadą prawną zawartą w punkcie 4 sentencji niniejszej uchwały i nie wymaga wyjaśnienia.